https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Hình vẽ do phòng vẽ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” thực hiện
Họa sĩ thể hiện: NGUYỄN QUANG VINH - Lê Phi Hùng - LÊ TƯỜNG THANH
Đồ họa vi tính: NGUYỄN VĂN TIẾN
Biên tập hình ảnh: NGUYỄN THỊ ĐỖ QUYÊN - LÊ PHI HÙNG

https://thuviensach.vn

LỜI GIỚI THIỆU
Công trình Lịch sử Việt Nam bằng tranh ra đời nhằm mục
đích giới thiệu lịch sử nước nhà một cách ngắn gọn, sinh động,
có hệ thống, qua cách kể chuyện súc tích và tranh minh họa.
Bộ sách tranh nhiều tập này cố gắng phản ánh con người
và đất nước Việt Nam theo đúng tiến trình lịch sử với không
gian, văn hóa, y phục, tính cách phù hợp với từng thời kỳ, từng
triều đại cụ thể.
Bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh dự kiến thực hiện xuyên
suốt từ thời cổ của các thời đại đồ đá, đồ đồng đến thời Hùng
Vương dựng nước; trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc đến
thời kỳ tự chủ của các triều đại Ngô, Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê,
Nguyễn và cuối cùng là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và
chống Mỹ cứu nước vừa qua.
Bộ sách được chia làm nhiều tập, mỗi tập viết về một thời
kỳ hay một nhân vật, một vấn đề tiêu biểu của thời kỳ đó. Mỗi
tập có cấu trúc độc lập riêng nhưng hài hòa trong một tổng thể
chung là Lịch sử Việt Nam. Trong quá trình biện soạn, các tác
giả còn chú ý thể hiện các đặc điểm văn hóa, lễ hội, phong tục
tập quán tiêu biểu của từng thời kỳ lịch sử.
Công trình là nỗ lực chung của các họa sĩ, các cán bộ nghiên
cứu của Viện Khoa học Xã hội tại TP Hồ Chí Minh và Nhà
xuất bản Trẻ.
Đây là bộ lịch sử bằng tranh đầu tiên của nước ta được thực
hiện với mục đích và yêu cầu như trên, nên trong quá trình
biên soạn và thể hiện không tránh khỏi những sơ xuất. Ban
biên soạn, họa sĩ và Nhà xuất bản Trẻ rất mong được sự góp
ý của bạn đọc gần xa.
Thành phố Hồ Chí Minh
TRẦN BẠCH ĐẰNG

3
https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Tháng 3 năm Quý Tỵ (1293), vua Trần Khâm (Trần Nhân Tông)
nhường ngôi cho con trưởng là Thái tử Trần Thuyên (Trần Nhân
Tông), lên làm Thượng hoàng.

5
https://thuviensach.vn

Sau chiến tranh, nước Đại Việt bị tàn phá nặng nề. Nhà Trần
phải xây dựng lại đất nước. Chỉ trong thời gian ngắn, kinh tế đất
nước phục hồi. Thăng Long và bến Vị Hoàng (Nam Định) lại trở
thành trung tâm thương mại của đất nước.

6
https://thuviensach.vn

7
https://thuviensach.vn

Đảo Vân Đồn (Quảng Ninh) vẫn là nơi thương gia các nước lui
tới bán buôn. Ở phía nam, Thanh Hóa trở thành một thương cảng
lớn lúc bấy giờ.
8
https://thuviensach.vn

Chợ có ở mọi nơi, cứ năm dặm lại có một khu chợ lớn. Ở vùng
nông thôn, cứ hai tháng có một phiên chợ bán buôn nhiều loại
hàng hóa.
9
https://thuviensach.vn

Sau khi đánh đuổi Thoát Hoan về nước, vua Trần Khâm lại sai
sứ sang triều đình nhà Nguyên xin triều cống như xưa.
10
https://thuviensach.vn

Dù vậy, Hốt Tất Liệt vẫn nuôi mộng đem quân xâm chiếm Đại
Việt một lần nữa. Đầu năm 1294, Hốt Tất Liệt chết, kế hoạch xâm
lược Đại Việt bị hủy bỏ.

11
https://thuviensach.vn

Năm 1300, Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn bệnh nặng.
Trước khi mất, Trần Quốc Tuấn dặn vua Trần Thuyên rằng: “Khoan
thư sức dân để làm kế sâu rễ, bền gốc”.

12
https://thuviensach.vn

Dưới thời Trần Anh Tông, một số tập tục được thay
đổi. Vua không xăm hình rồng lên người, Thượng
hoàng Nhân Tông cũng không thể ép. Từ đó, các vua
đời Trần không xăm hình rồng lên người nữa.

13
https://thuviensach.vn

Vua Anh Tông còn quy định phẩm phục cho bá quan. Theo đó,
các quan phải đội mũ chữ đinh và áo có tay rộng... Bậc vương hầu
đội mũ triều thiên hoặc mũ bao.

14
https://thuviensach.vn

15
https://thuviensach.vn

Lâu nay, con cháu nhà Trần vẫn kết hôn với nhau để tránh việc
bị họ khác cướp ngôi thông qua con đường hôn nhân. Dưới thời
vua Anh Tông, việc này dần bỏ đi.

16
https://thuviensach.vn

Trước đây, nhà Trần thường giao những chức vụ quan trọng
cho người trong hoàng tộc. Vua Trần Thuyên thì tùy người mà
giao việc. Những người có tài, dù không thuộc tôn thất vẫn được
vua trọng dụng.
17
https://thuviensach.vn

Ngày mới lên ngôi, vua Anh Tông hay uống rượu. Một lần, vua
uống say đến nỗi không biết Thượng hoàng Nhân Tông về Thăng
Long xem xét việc triều chính.

18
https://thuviensach.vn

Khi biết vua say rượu nên không thiết triều, Thượng hoàng muốn
truất ngôi Anh Tông. Thượng hoàng bắt bá quan phải về Thiên
Trường* trình diện, ai vắng mặt sẽ xử tội.
* Thiên Trường là quê hương của các vị vua nhà Trần, nay thuộc thành phố Nam Định.

19
https://thuviensach.vn

Tỉnh giấc, vua Anh Tông vội vàng xuống thuyền về Thiên
Trường. Trên đường đi, vua gặp Đoàn Nhữ Hài. Vua sai Đoàn
Nhữ Hài soạn một bài biểu tạ tội.
20
https://thuviensach.vn

Đến Thiên Trường, Đoàn Nhữ Hài thay vua Anh Tông
quỳ dưới mưa dâng biểu tạ tội.

21
https://thuviensach.vn

Thượng hoàng xem biểu, nguôi giận, gọi vua Anh Tông vào
trách mắng nhưng vẫn cho làm vua.

22
https://thuviensach.vn

Sau lần ấy, Đoàn Nhữ Hài được phong chức Ngự sử Trung tán.
Vì trẻ tuổi, lại chưa đỗ đạt nên Nhữ Hài bị nhiều người ganh ghét.
Dù vậy, ông vẫn được vua Anh Tông và Thượng hoàng Trần Nhân
Tông tin dùng.
23
https://thuviensach.vn

Năm 1303, Đoàn Nhữ Hài đi sứ Chiêm Thành. Về nước, ông
được thăng chức Hành khiển - chức quan vốn chỉ dành cho người
trong hoàng tộc.

24
https://thuviensach.vn

Ngoài Đoàn Nhữ Hài, vua Trần Thuyên còn trọng dụng Trương
Hán Siêu. Trương Hán Siêu quê ở làng Phúc Thành, huyện Yên
Ninh, lộ Trường Yên (nay là phường Phúc Thành, thành phố
Ninh Bình). Ông vốn là môn khách của Hưng Đạo đại vương
Trần Quốc Tuấn.

25
https://thuviensach.vn

Trương Hán Siêu đã từng tham gia hai cuộc kháng chiến chống
quân Nguyên vào năm 1285 và 1287. Ông có tài thơ phú, bài Bạch
Đằng giang phú của ông là một áng văn bất hủ.

26
https://thuviensach.vn

Năm 1308, vua Trần Thuyên đặc cách phong Trương Hán Siêu
chức Hàn lâm viện Học sĩ, sau thăng lên chức Hành khiển. Dưới
triều vua Trần Thuyên, nhiều người tài được bổ làm quan mà không
phải qua con đường thi cử.

27
https://thuviensach.vn

Năm 1299, vua Trần Thuyên xuống chiếu khuyên học trò trong
nước ôn luyện kinh sách, chuẩn bị ra ứng thí. Năm 1304, nhà Trần
mở khoa thi Thái học sinh, chấm đỗ bốn mươi bốn người.

28
https://thuviensach.vn

Trạng nguyên khoa này là Mạc Đĩnh Chi, người làng Lan Khê,
huyện Bàng Hà, lộ Lạng Giang (nay là xã Nam Tân, huyện Nam
Sách, tỉnh Hải Dương). Tuy học giỏi nhưng tướng mạo ông lại rất
xấu xí.

29
https://thuviensach.vn

Thấy Đĩnh Chi xấu xí, vua Trần Thuyên không muốn cho đỗ
đầu. Biết ý, Đĩnh Chi làm bài Ngọc tỉnh liên phú (bài phú Hoa sen
trong giếng ngọc) dâng lên. Vua Trần Thuyên xem, biết là người
tài, bèn chọn ông đỗ Trạng nguyên.

30
https://thuviensach.vn

Trong hai lần được cử đi sứ, Mạc Đĩnh Chi đã khiến vua quan
nhà Nguyên nể phục. Vua Nguyên còn phong ông là Lưỡng quốc
Trạng nguyên (Trạng nguyên hai nước). Nhiều giai thoại trong hai
chuyến đi sứ của ông được dân gian truyền tụng.
31
https://thuviensach.vn

Dưới đời vua Trần Vượng* (Trần Hiến Tông), Mạc Đĩnh Chi
giữ chức Thượng thư tả bộc xạ. Ông làm quan liêm khiết, được
triều đình quý trọng. Khi về hưu, ông mở trường dạy học tại
Thăng Long.
* Vua Trần Vượng là con vua Trần Mạnh (Trần Minh Tông), cháu nội vua Trần
Thuyên (Trần Anh Tông).

32
https://thuviensach.vn

Khoa thi Thái học sinh năm 1304, ngoài Tam khôi*, vua Trần
Thuyên còn lấy người đỗ thứ tư làm Hoàng giáp. Hoàng giáp
là Nguyễn Trung Ngạn, mưới sáu tuổi, quê ở làng Thổ Hoàng,
huyện Thiên Thi, lộ Khoái Châu (huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên
ngày nay).
* Tam khôi: Trạng nguyên, Thám hoa, Bảng nhãn.

33
https://thuviensach.vn

Khi giữ chức An phủ sứ Thanh Hóa, Nguyễn Trung Ngạn lập
kho Tào thương để thu mua thóc lúc được mùa và khi mất mùa
thì lấy thóc đó phát chẩn cho dân. Vua Trần Thuyên lệnh cho các
địa phương khác làm theo.

34
https://thuviensach.vn

Dưới thời vua Trần Thuyên, Nho giáo tuy
đã lớn mạnh nhưng Phật giáo vẫn giữ vai trò
là quốc giáo. Năm 1310, vua Trần Thuyên
cho xây tòa tháp cao mười bốn tầng trong
khuôn viên chùa Phổ Minh*. Tuy sùng đạo
Phật nhưng vua Trần Thuyên không mê tín.
* Toàn tháp này vẫn tồn tại đến ngày nay.

35
https://thuviensach.vn

Năm 1303, sau khi xuất gia, Thượng hoàng Trần Nhân Tông
sang thăm Chiêm Thành và được vua Chế Mân tiếp đón nồng hậu.
Thượng hoàng Nhân Tông hứa gả công chúa Huyền Trân - em gái
vua Trần Thuyên - cho vua Chăm.
36
https://thuviensach.vn

Tháng sáu năm Bính Ngọ (1306), Chiêm Thành dâng hai châu
Ô, Lý (vùng đất kéo dài từ phía Nam tỉnh Quảng Bình đến phía
bắc đèo Hải Vân ngày nay) làm sính lễ, hỏi cưới công chúa
Huyền Trân.

37
https://thuviensach.vn

Vua Trần Thuyên đổi tên hai châu Ô, Rí thành châu Thuận và
châu Hóa, lại sai Đoàn Nhữ Hài đi chiêu an dân chúng, bổ nhiệm
quan lại. Triều đình còn miễn thuế ba năm cho người dân ở vùng
đất mới.

38
https://thuviensach.vn

Một năm sau, Chế Mân đột ngột từ trần. Theo tục lệ Chiêm
Thành, vua chết thì hoàng hậu phải chết theo. Vua Trần Thuyên
sai Trần Khắc Chung sang Chiêm Thành viếng Chế Mân rồi tìm
cách đưa Huyền Trân về nước.

39
https://thuviensach.vn

Năm 1311, Chiêm Thành nhiều lần gây hấn. Vua Anh Tông
đích thân cầm quân đi đánh dẹp, bắt vua Chiêm là Chế Chí. Năm
1318, nhà Trần lại đánh Chiêm Thành lần nữa, vua Chiêm phải
chạy sang nước Trảo Oa (tức Java, thuộc Indonesia ngày nay).

40
https://thuviensach.vn

Làm vua được 21 năm, vua Anh Tông nhường ngôi cho con là
Trần Mạnh (Trần Minh Tông), mười bốn tuổi, rồi lui về phủ Thiên
Trường làm Thượng hoàng.

41
https://thuviensach.vn

Năm 1314, vua Minh Tông cử Nguyễn Trung Ngạn làm Chánh
sứ cùng Phạm Tông Mại sang triều đình nhà Nguyên. Trong chuyến
đi này, Nguyễn Trung Ngạn đã sáng tác nhiều bài thơ được in thành
quyển Giới Hiên thi tập. Đó là những bài thơ đi sứ sớm nhất của
nước ta mà ngày này còn giữ được.

42
https://thuviensach.vn

Năm 1315, nước sông Hồng dâng cao, Trần Minh Tông muốn
đích thân xem đắp đê, quan Ngự sử can:
- Bệ hạ nên chăm sửa đức chính, xem làm gì việc sửa đê nhỏ nhặt.
Quan Hành khiển (Tể tướng) Trần Khắc Chung đáp lại:
- Khi dân bị nạn lụt, người làm vua phải cứu giúp tai nạn khẩn
cấp, sửa đức chính không gì lớn hơn việc đó.
Nhà vua cho thế là phải.

43
https://thuviensach.vn

Năm 1324, ở Trung Quốc, vua Nguyên Thái Định đế lên ngôi,
sai Mã Hợp Ngưu sang nước ta báo tin. Vua Trần Mạnh sai Nguyễn
Trung Ngạn ra tiếp đón.

44
https://thuviensach.vn

Năm 1326, do sơ suất trong công việc ghi chép quan phục của
quan lại, Nguyễn Trung Ngạn bị chuyển ra làm An phủ sứ* Thanh
Hóa. Điều đó chứng tỏ việc thực hiện các điển lệ thời này vẫn còn
rất nghiêm ngặt.
* Ở cấp lộ, An phủ sứ lo việc hành chính, việc quân cơ do Kinh lược sứ lo liệu.

45
https://thuviensach.vn

Thời vua Trần Mạnh, trong các buổi tiệc cung đình thường có
hát xướng. Phường nhạc phải ngồi khuất ở phía sau thềm điện.
Mỗi lần rót rượu, quan hầu rượu sẽ hô to lên và phường nhạc sẽ
tấu những khúc nhạc ngắn.
46
https://thuviensach.vn

Thềm điện là nơi các nữ vũ công múa chân không. Các nữ vũ
công phải bôi đỏ mười móng chân. Lại có mười nam vũ công cởi
trần, nắm tay nhau đứng hát xung quanh.

47
https://thuviensach.vn

Năm 1285, khi đánh giặc Nguyên, nhà Trần bắt được một kép
hát là Lý Nguyên Cát. Lý Nguyên Cát đã dạy các phường hát Đại
Việt nghệ thuật hát tuồng.

48
https://thuviensach.vn