Nguyeân Minh

Lôøi noùi ñaàu
Khoâng bieát töï bao giôø, ngöôøi xöa ñaõ thoát leân
moät caâu raát giaûn ñôn nhöng chính xaùc, maø cho ñeán
ngaøy nay haàu heát chuùng ta khoâng ai laø khoâng bieát:
“ÔÛ sao cho vöøa loøng ngöôøi...”

Soáng ñeïp giöõa
doøng ñôøi

Vaâng, quaû thaät khoâng coù moät chuaån möïc, moät
phong caùch soáng naøo coù theå laøm haøi loøng ñöôïc taát
caû moïi ngöôøi. Chuùng ta phaûi buoàn baõ maø thöøa
nhaän ñieàu ñoù, cho duø chính chuùng ta laø nhöõng con
ngöôøi, vaø ñeàu laø ñoái töôïng ñaùng “than phieàn” vì söï
khoù tính ... noùi chung. Vaø baát cöù moät noã löïc naøo
nhaèm vaïch ra moät chuaån möïc soáng coù theå laøm haøi
loøng taát caû moïi ngöôøi ñeàu phaûi ñi ñeán thaát baïi. Sôû
dó nhö theá, ñôn giaûn chæ laø vì caùch nhìn cuûa moãi
ngöôøi veà cung caùch xöû theá, veà caùi goïi laø moät
“chuaån möïc chung”, ñeàu coù söï khaùc bieät, khoâng ai
hoaøn toaøn gioáng vôùi ai.
Tuy nhieân, cuõng töø xa xöa, con ngöôøi ñaõ bieát
ñeán söï caàn thieát phaûi vaïch ra nhöõng quy taéc soáng
chung cho moãi coäng ñoàng. Vì moái lieân heä qua laïi
laãn nhau, neân duø muoán duø khoâng vaãn phaûi coù
nhöõng “nguyeân taéc chung” ñeå moãi thaønh vieân tuaân
5

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi

Lôøi noùi ñaàu

theo, ñaûm baûo cho söï hoaø hôïp toái thieåu cuûa moät
coäng ñoàng.
Vì theá, chuùng ta khoâng laáy laøm laï khi thaáy
moãi xaõ hoäi khaùc nhau töø ñoâng sang taây ñeàu coù
nhöõng phong tuïc, taäp quaùn khaùc nhau, hình thaønh
töø nhöõng cung caùch, nhöõng chuaån möïc soáng khaùc
nhau.
Taàm quan troïng cuûa nhöõng “nguyeân taéc soáng
chung” nhö theá cuõng thay ñoåi khaùc nhau qua töøng
thôøi ñaïi. Vaøo buoåi ban sô cuûa loaøi ngöôøi, khi chöa
coù luaät phaùp – hoaëc noùi ñuùng hôn laø luaät phaùp
chöa coù söï hoaøn chænh vaø hieäu quaû quaûn lyù xaõ hoäi
nhö baây giôø, nhöõng “nguyeân taéc soáng chung” nhö
theá laø toái caàn thieát, vì noù giuùp ngaên ngöøa nhöõng
söï va chaïm laãn nhau giöõa caùc thaønh vieân trong
coäng ñoàng. Ñeán nhöõng xaõ hoäi coù toå chöùc cao hôn
nhö vaøo thôøi phong kieán, moät soá “nguyeân taéc” ñöôïc
chuyeån sang thaønh “luaät” vaø ñöôïc caùc nhaø cai trò
döïa theo ñeå quaûn lyù xaõ hoäi. Tuy nhieân, coäng ñoàng
xaõ hoäi vaøo nhöõng thôøi kyø aáy vaãn coøn laø quaù roäng
lôùn so vôùi taàm kieåm soaùt cuûa caùc vò vua chuùa, vaø
raát nhieàu “nguyeân taéc” ñöôïc töï nguyeän tuaân theo ôû
töøng ñòa phöông, chuùng hình thaønh neân nhöõng taäp
tuïc, nhöõng “leä laøng”.

6

Tieán leân caùc hình thöùc xaõ hoäi daân chuû cuûa thôøi
caän hieän ñaïi, nhöõng “nguyeân taéc soáng chung” cuûa
coäng ñoàng xaõ hoäi ñöôïc nhìn nhaän theo moät möùc ñoä
chính xaùc vaø ñaày ñuû, hôïp lyù hôn, nhôø vaøo söï tieán
boä veà nhaän thöùc vaø trình ñoä toå chöùc cuûa con ngöôøi.
Ñeán ñaây, taát caû nhöõng gì xeùt thaáy laø thieát yeáu cho
sinh hoaït cuûa coäng ñoàng ñaõ ñöôïc ghi nhaän cuï theå
thaønh luaät phaùp, vaø moãi thaønh vieân trong xaõ hoäi
baét buoäc phaûi tuaân theo.
Tuy nhieân, ngoaøi luaät phaùp ra, vaãn coøn raát
nhieàu ñieàu khaùc maø moãi thaønh vieân cuûa coäng ñoàng
ñeàu phaûi bieát vaø tuaân theo, neáu khoâng muoán bò
nhöõng thaønh vieân khaùc xem laø xa laï hoaëc laäp dò.
Nhöõng ñieàu naøy bao goàm taát caû nhöõng cung caùch
sinh hoaït, öùng xöû trong gia ñình, ngoaøi xaõ hoäi,
trong töøng tröôøng hôïp nhaát ñònh, vôùi nhöõng quan
heä nhaát ñònh... Raát nhieàu ñieàu trong soá naøy khaù
vuïn vaët, teá nhò, khoâng thaät söï aûnh höôûng gì ñeán
traät töï xaõ hoäi, nhöng ñaëc bieät taïo ra aán töôïng ñoái
vôùi nhöõng ngöôøi chung quanh, bôûi vì noù boäc loä roõ
caù tính, söï hieåu bieát hoaëc tinh teá cuûa moãi con
ngöôøi. Nhöng neáu xeùt cho cuøng, chính nhöõng ñieàu
naøy seõ goùp phaàn khoâng nhoû trong vieäc laøm ñeïp xaõ
hoäi.

7

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi

Lôøi noùi ñaàu

Gaàn ñaây coù khaù nhieàu nhöõng taäp saùch vieát veà
pheùp lòch söï, thuaät xöû theá... thaät ra ñeàu laø ñeà caäp
ñeán noäi dung naøy. Tuy nhieân, nhö ñaõ noùi töø ñaàu,
thaät khoù maø coù theå ñöa ra ñöôïc nhöõng chuaån möïc
laøm haøi loøng taát caû moïi ngöôøi! Hôn theá nöõa, vì
nhöõng ñieàu naøy khoâng ñuû quan troïng ñeán möùc
ñöôïc ñöa vaøo luaät phaùp, neân vieäc tuaân thuû hay
khoâng, vaø tuaân thuû ñeán möùc ñoä naøo... ñeàu tuyø
thuoäc vaøo nhaän thöùc rieâng cuûa moãi thôøi ñaïi, moãi
con ngöôøi.
ÔÛ ñaây noùi ñeán yeáu toá thôøi ñaïi, bôûi vì quaû thaät
noù coù aûnh höôûng ñeán vaán ñeà ñang ñeà caäp. Chaúng
haïn, trong xaõ hoäi AÙ Ñoâng ngaøy xöa, coù raát nhieàu
ñieàu tuy chaúng thaønh “luaät” nhöng laïi coù giaù trò
tuyeät ñoái phaûi tuaân theo ñoái vôùi moïi ngöôøi... Laáy ví
duï nhö vieäc thuû tieát thôø choàng cuûa nhöõng goaù phuï
treû, hoaëc nhö quan ñieåm “cha meï ñaët ñaâu con ngoài
ñaáy” khi cöôùi gaû ... Haàu nhö khoâng coù thaønh vieân
naøo trong coäng ñoàng daùm nghó ñeán vieäc ñi ngöôïc
laïi nhöõng “nguyeân taéc soáng” nhö theá.
Nhöng vaøo thôøi ñaïi maø quyeàn töï do caù nhaân
ñöôïc naâng cao chöa töøng thaáy nhö ngaøy nay,
nhöõng vieäc nhö theá khoâng coøn nöõa. Ngöôøi phuï nöõ
coù theå vaãn thuû tieát thôø choàng neáu nhö coâ ta xeùt
thaáy ñieàu ñoù laø phuø hôïp vôùi quan ñieåm soáng cuûa
8

mình; con caùi coù theå vaãn hoaøn toaøn vaâng theo söï
saép ñaët cuûa cha meï trong hoân nhaân, neáu thaáy ñieàu
ñoù laø hôïp lyù ... Nhöng trong caû hai tröôøng hôïp, hoï
khoâng phaûi chòu aùp löïc taâm lyù töø coäng ñoàng ñeå baét
buoäc phaûi laøm nhö theá... maø hoaøn toaøn laø do nôi söï
choïn löïa cuûa rieâng mình.
Trong moät boái caûnh nhö theá, raát nhieàu nguyeân
taéc cuûa ngaøy xöa ñaõ khoâng coøn toàn taïi nöõa, vaø
nhöõng gì coøn ñöôïc giöõ laïi cuõng coù aûnh höôûng ñeán
coäng ñoàng theo moät caùch khaùc hôn ngaøy xöa.
Chaúng haïn nhö, ngaøy nay con caùi khoâng nghe lôøi
cha meï khoâng phaûi laø ñieàu tuyeät ñoái bao giôø cuõng
sai traùi, maø raát nhieàu ngöôøi cho raèng coøn phaûi xeùt
cuï theå vaán ñeà gì, trong tröôøng hôïp naøo... tröôùc khi
keát luaän. Hoaëc trong quan heä vôï choàng, vai troø cuûa
ngöôøi vôï cuõng ñaõ khaùc xöa raát nhieàu. Vaø raát nhieàu
thay ñoåi khaùc nöõa khoâng theå keå heát ra ñaây...
Nhöõng thay ñoåi ñoù, ñoâi khi laø tích cöïc, nhöng ñoâi
khi cuõng laø nhöõng maát maùt lôùn lao cho truyeàn
thoáng cuûa coäng ñoàng daân toäc. Ñieàu ñoù hoaøn toaøn
tuyø thuoäc vaøo söï nhaän thöùc cuûa töøng caù nhaân trong
moãi haønh vi öùng xöû.
Taäp saùch naøy khoâng coù tham voïng ñöôïc xeáp
theâm vaøo cuøng vôùi nhöõng cuoán saùch “daïy ñôøi” voán
ñaõ khaù nhieàu. Ngöôøi vieát chæ muoán caên cöù vaøo moät
9

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
soá nhaän thöùc “xöa vaø nay” ñeå trao ñoåi veà moät caùch
soáng theá naøo ñeå coù theå ñöôïc xem laø “soáng ñeïp”. Vaø
bôûi vì moãi moät chuaån möïc ñöôïc ñeà caäp ñeán ñeàu
chòu söï chi phoái cuûa doøng chaûy thôøi gian, söï thay
ñoåi trong ñôøi soáng xaõ hoäi, neân taïm laáy nhan ñeà laø
“Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi”.
Trong phaïm vi ñoù, chuùng ta seõ maëc nhieân
cuøng nhau thöøa nhaän moät vaøi ñieàu. Tröôùc heát, moät
“loái soáng ñeïp” khoâng bao giôø coù theå ñöôïc hình
dung hoaøn toaøn gioáng nhau ñoái vôùi moïi ngöôøi. Coù
theå lieân töôûng so saùnh vôùi caùch hieåu veà moät böùc
tranh ñeïp, khoâng phaûi ai cuõng nhìn nhaän nhö
nhau. Ñieåm chung maø chuùng ta coù theå gaëp nhau laø
“caùi ñeïp”. Coøn ñeïp ñeán möùc ñoä naøo, saâu saéc, tinh
teá hay taàm thöôøng, noâng caïn... ñieàu ñoù coøn tuyø
theo caûm nhaän rieâng cuûa moãi ngöôøi, vaø hoaøn toaøn
khoâng thuoäc phaïm vi baøn caõi.

Lôøi noùi ñaàu
moät ñieàu laø, vôùi söï troâi chaûy cuûa doøng ñôøi, moät soá
neùt ñeïp cuûa chuùng ta hoâm nay, ngaøy mai seõ khoâng
coøn ñöôïc xem laø ñeïp nöõa.
Vôùi mong muoán goùp phaàn “ñi tìm caùi ñeïp”,
ngöôøi vieát ñaõ coá gaéng maïnh daïn vöôït qua noãi e sôï
taát nhieân veà trình ñoä vaø kieán thöùc giôùi haïn, ñeå
trình baøy trong taäp saùch moûng naøy nhöõng suy
nghó, nhaän thöùc cuûa rieâng mình. Hy voïng raèng,
moät vieäc laøm xuaát phaùt töø taám loøng chaân thaät nhö
theá seõ coù theå nhaän ñöôïc söï roäng loøng tha thöù töø
quyù vò ñoäc giaû veà nhöõng sai soùt taát nhieân khoâng
sao traùnh khoûi.

Nguyeân Minh

Ngoaøi ra, vì giaù trò “caùi ñeïp” ôû ñaây ñöôïc nhaän
thöùc trong thôøi ñaïi naøy, “giöõa doøng ñôøi” naøy, neân
ñoâi khi seõ khoâng haún laø gioáng vôùi nhöõng giaù trò
xöa cuõ, nhöng cuõng khoâng coù nghóa laø hoaøn toaøn
khaùc bieät. Ñieàu maø phaïm vi trao ñoåi cuûa chuùng ta
coá gaéng nhaém ñeán laø gìn giöõ toái ña nhöõng neùt ñeïp
coøn “hôïp thôøi”, vaø ñeà xuaát thay ñoåi nhöõng gì khoâng
coøn phuø hôïp. Qua ñoù, chuùng ta cuõng chaáp nhaän
10

11

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi

CHÖÔNG I
BAØN VEÀ NHÖÕNG NGUYEÂN TAÉC SOÁNG

I. Vì sao caàn coù nhöõng nguyeân taéc soáng
Khi toâi coøn nhoû, coù laàn toâi ñöôïc nghe loaùng
thoaùng moät caâu chuyeän giöõa cha toâi vôùi maáy ngöôøi
baïn, trong ñoù oâng ñeà caäp ñeán nieàm mong öôùc seõ coá
gaéng nuoâi daïy chuùng toâi – toâi vaø caùc anh chò em –
ñöôïc khoân lôùn neân ngöôøi.
Vôùi ñaàu oùc ngaây thô luùc ñoù, toâi laáy laøm thaéc
maéc: “Vì sao phaûi coá gaéng nuoâi daïy chuùng toâi cho
neân ngöôøi? Töï nhieân thì chuùng toâi cuõng ñaõ laø
ngöôøi roài kia maø!”
Taát nhieân chaúng coù ai trong soá quyù ñoäc giaû laïi
coù theå coù moät caâu hoûi ngôù ngaån kieåu aáy nhö toâi
ñaâu. Nhöng vaán ñeà laø ôû choã chuùng ta ñoâi khi hieåu
khaùc nhau veà khaùi nieäm “neân ngöôøi”.
Coù ngöôøi xem vieäc naøy giaûn dò quaù. Coù ngöôøi
laïi ñaët ra nhöõng chuaån möïc, kyø voïng cao xa quaù.
12

13

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi

Vì sao caàn coù nhöõng nguyeân taéc soáng

Vaø hieåu nhö theá naøo ñeå khoâng “quaù” thì quaû thaät
laø vaán ñeà coøn phaûi baøn caõi khaù nhieàu. ÔÛ ñaây seõ
khoâng baøn ñeán ñieàu naøy, nhöng chæ neâu ra ñeå cho
thaáy vieäc hình thaønh nhu caàu thieát yeáu veà nhöõng
nguyeân taéc soáng trong moãi moät coäng ñoàng.

Nhöng con ngöôøi khoâng phaûi sinh ra laø töï
nhieân coù theå “bieát aên bieát ôû” hieåu theo nghóa naøy.
Nhöõng ñieàu ñoù phaûi hoïc hoûi töø gia ñình, xaõ hoäi,
hay noùi caùch khaùc laø phaûi ñöôïc daïy doã, reøn luyeän
töø thuôû nhoû.

Vì sao khaùi nieäm “neân ngöôøi” laïi coù lieân heä
ñeán vaán ñeà chuùng ta ñang trao ñoåi? Bôûi vì, khi noùi
ñeán “neân ngöôøi” laø ñaõ coù haøm yù veà vieäc “theá naøo
môùi ñöôïc goïi laø ngöôøi”. Vaø khi ñaõ xaùc ñònh ñöôïc
khaùi nieäm “ngöôøi”, thì nhöõng ñoái töôïng “chaúng neân
ngöôøi” seõ ñöôïc phaân bieät theo kieåu nhö laø nhöõng
“con vaät ñi hai chaân”, hay noùi khaùc ñi laø phaûi chòu
söï khinh mieät, coi reû cuûa coäng ñoàng xaõ hoäi.

Moãi theá heä coù traùch nhieäm giaùo duïc, reøn luyeän
cho theá heä tieáp theo, neáu nhö muoán baûo veä ñöôïc
nhöõng giaù trò tích cöïc veà tinh thaàn cuõng nhö vaät
chaát ñaõ ñaït ñöôïc cuûa theá heä mình. Vaø söï giaùo duïc,
reøn luyeän ñoù, tuy khoâng traùnh khoûi phaàn chuû quan
cuûa moãi caù nhaân, nhöng veà maët toång quaùt cuõng ñaõ
hình thaønh neân nhöõng nguyeân taéc soáng ñöôïc coäng
ñoàng chaáp nhaän. Taát nhieân laø khi noùi ñeán nhöõng
nguyeân taéc soáng naøy, chuùng ta khoâng bao haøm
nhöõng nguyeân taéc ñaõ ñöôïc vaên baûn hoaù thaønh luaät
phaùp. Bôûi vì, vôùi loaïi nguyeân taéc ñoù thì ngay caû
khi chuùng ta “khoâng bieát”, cuõng seõ coù ngöôøi “daïy”
cho ta bieát ngay khi ta vi phaïm vaøo.

Moät con ngöôøi hieåu theo nghóa naøy, caàn phaûi
coù ñöôïc nhöõng nhaän thöùc ñuùng ñaén toái thieåu maø
coäng ñoàng xaõ hoäi quanh mình ñoøi hoûi. Ngöôøi daân
queâ vaãn thöôøng noùi noâm na khi daïy doã con caùi laø
“bieát aên bieát ôû”, coù nghóa laø aên ôû nhö theá naøo ñeå coù
theå ñöôïc moïi ngöôøi chung quanh yeâu thöông, kính
troïng, hoaëc toái thieåu cuõng laø chaáp nhaän ñöôïc maø
khoâng bò phaûn ñoái. Vaø keøm theo vôùi khaùi nieäm
naøy, chuùng ta coøn ñöôïc nghe caâu tuïc ngöõ “AÊn thì
deã, ôû thì khoù.” Ñuû bieát pheùp öùng xöû trong ñôøi soáng
ñöôïc ngöôøi xöa coi troïng nhö theá naøo.

14

°°°
Söï hình thaønh nhöõng nguyeân taéc soáng nhö theá
trong moãi coäng ñoàng cuõng giuùp taïo ñieàu kieän ñeå
ngaøy caøng hoaøn thieän hôn sinh hoaït chung cuûa
coäng ñoàng ñoù, vì ngöôøi ta coù theå thoâng qua vieäc
15

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
ñieàu chænh caùc nguyeân taéc naøy ñeå laøm cho cuoäc
soáng trong xaõ hoäi ngaøy caøng toát ñeïp, coù yù nghóa
hôn. Ngoaøi ra, moãi theá heä cuõng coù theå döïa vaøo
nhöõng nguyeân taéc soáng ñaõ hình thaønh ñeå deã daøng
truyeàn daïy laïi cho theá heä tieáp theo sau mình.
Nhö vaäy, nhöõng nguyeân taéc soáng ñöôïc hình
thaønh töø vieäc tích luyõ kinh nghieäm soáng qua töøng
theá heä. Baèng vaøo thöïc teá ngöôøi ta nhaän ra ñöôïc laø
moãi caù nhaân caàn phaûi tuaân theo nhöõng nguyeân taéc
naøo ñeå sinh hoaït cuûa gia ñình, cuûa xaõ hoäi ñöôïc hoaø
hôïp, eâm aám. Hôn theá nöõa, ngöôøi ta cuõng nhaän ra
nhöõng caùch öùng xöû tinh teá coù theå thu phuïc ñöôïc
tình caûm, hoaëc taïo ra söï kính troïng trong loøng
ngöôøi. Moät caùch cuï theå, nhöõng nguyeân taéc chi li
naøy bao haøm nhöõng nghi thöùc giao tieáp (pheùp xaõ
giao), caùch ñi ñöùng, aên maëc, noùi naêng, chaøo hoûi... ôû
nôi coâng coäng, khi tieáp xuùc vôùi moïi ngöôøi... (pheùp
lòch söï), caùch öùng xöû khaùc nhau trong caùc tình
huoáng khaùc nhau, vôùi nhöõng ñoái töôïng khaùc nhau
(thuaät xöû theá)... Nhöng quan troïng hôn heát laø
nhöõng nguyeân taéc, caùch nhaän thöùc ñeå ñònh höôùng
ñuùng ñaén cho moïi haønh vi giao tieáp, öùng xöû trong
gia ñình cuõng nhö xaõ hoäi, sao cho coù theå ñöôïc xem
nhö laø moät neáp soáng ñeïp.

16

Traûi qua caùc thôøi ñaïi
Chính nhöõng nguyeân taéc, caùch nhaän thöùc naøy
seõ ñöôïc ñeà caäp ñeán nhieàu nhaát trong saùch naøy. Laáy
ví duï, trong quan heä giöõa cha meï vôùi con caùi, moãi
ngöôøi ñeàu coù theå coù nhöõng phöông thöùc öùng xöû
rieâng phuø hôïp vôùi gia ñình mình. Nhöõng chæ daãn
chi li thöôøng laø raát ít khi phuø hôïp, neáu khoâng
muoán noùi trong nhieàu tröôøng hôïp haàu nhö laø voâ
ích. Vì theá, chuùng ta chæ caàn trao ñoåi veà nhöõng
nguyeân taéc chung nhaát, nhöõng nhaän thöùc ñuùng ñaén
nhaát coù theå seõ aùp duïng ñöôïc cho haàu heát moïi gia
ñình. Moät trong nhöõng nguyeân taéc naøy seõ ñöôïc baøn
ñeán chaúng haïn nhö laø “Ñöøng bao giôø caùu gaét vôùi
con caùi.” Baïn coù theå seõ ñoàng yù hoaëc khoâng ñoàng yù
vôùi nguyeân taéc naøy, nhöng hy voïng cuûa taäp saùch
naøy taát nhieân laø coá gaéng thuyeát phuïc moät caùch
hôïp lyù sao cho ñöôïc nhieàu ngöôøi cuøng ñoàng yù.

II. Traûi qua caùc thôøi ñaïi
Khi noùi ñeán nhöõng nguyeân taéc soáng ñaõ ñöôïc
coäng ñoàng xaõ hoäi chaáp nhaän, chuùng ta coù theå nhaän
ra moät ñieàu laø nhöõng nguyeân taéc maø chuùng ta
ñang ñeà caäp ñeán tröôùc ñaây haàu heát thöôøng laø thuoäc
loaïi “baát thaønh vaên”. Chuùng ñöôïc truyeàn daïy töø ñôøi
naøy sang ñôøi khaùc, cha meï daïy cho con caùi, ngöôøi
17

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
giaø daïy cho ngöôøi treû, thaäm chí moïi ngöôøi ñeàu
truyeàn daïy laãn nhau. Khi chuùng ta lôùn leân, coù
nhieàu ñieàu chuùng ta bieát ñöôïc maø thaäm chí khoâng
coøn nhôù laø mình ñaõ hoïc ñöôïc töø luùc naøo. Chaúng
haïn, toâi khoâng sao nhôù ñöôïc töø luùc naøo toâi ñaõ ñöôïc
daïy laø moãi khi ngaùp phaûi quay vaøo choã khuaát vaø
duøng tay che mieäng laïi. Lôùp treû ngaøy nay coù nhieàu
ngöôøi chaéc laø khoâng ñöôïc daïy nhö theá, vì vaäy ôû nôi
coâng coäng hoaëc treân ñöôøng phoá ta raát thöôøng nhìn
thaáy nhöõng caùi mieäng ngoaùc ra raát to maø khoâng
chuùt e ngaïi gì! Söï truyeàn daïy theo loái “baát thaønh
vaên” ñoâi khi cuõng coù nhöõng giôùi haïn cuûa noù.
Vì theá, ngay töø thôøi coå ñaïi, moät soá ngöôøi ñaõ coá
gaéng tìm caùch ghi nhaän laïi nhöõng phöông caùch
öùng xöû, nhöõng höôùng daãn giao tieáp... thaønh nhöõng
taäp saùch ñeå coù theå deã daøng truyeàn daïy cho ngöôøi
khaùc. Maëc duø coù theå ñaõ phaùt sinh töø khi con ngöôøi
baét ñaàu bieát soáng taäp trung thaønh nhöõng coäng
ñoàng xaõ hoäi sô khai, nhöng nhöõng nguyeân taéc loaïi
naøy chæ ñöôïc bieát laø ñaõ ghi laïi thaønh taäp saùch ñaàu
tieân vaøo khoaûng 25 theá kyû tröôùc Taây lòch ôû Ai Caäp,
vaøo thôøi vua Pharaoh, do moät vò ñaïi thaàn cuûa nhaø
vua bieân soaïn. OÂng naøy teân laø Ptahotep, vaø taäp
saùch cuûa oâng laáy nhan ñeà laø “Nhöõng chæ daãn cuûa
Ptahotep”.
18

Traûi qua caùc thôøi ñaïi
Trong saùch cuûa Ptahotep, chuùng ta coøn thaáy
ñöôïc moät soá nhöõng chæ daãn maø ngaøy nay coù veû nhö
khoâi haøi, nhöng thaät kyø laï laø chuùng vaãn coøn ñuùng
ñaén. Chaúng haïn nhö, oâng chæ daãn veà caùch giao tieáp
vôùi nhöõng ngöôøi coù ñòa vò xaõ hoäi cao hôn mình nhö
sau: “Haõy cöôøi khi hoï cöôøi, ñieàu ñoù seõ laøm cho hoï
caûm thaáy thích mình.” Hoaëc oâng khuyeân moät ngöôøi
ñaøn oâng ñoái xöû vôùi vôï caàn phaûi bieát “... im laëng khi
caàn thieát, vì ñieàu ñoù laø moät moùn quaø ñoâi khi quyù
giaù hôn moät boâng hoa...” Töông truyeàn taäp saùch ñaõ
ñöôïc löu haønh raát roäng raõi vaø coù aûnh höôûng lôùn
trong vuøng Caän Ñoâng tröôùc caû khi Kinh Thaùnh ra
ñôøi. Vì theá, noù cuõng coù aûnh höôûng ñeán ngay caû lôøi
leõ trong Kinh Thaùnh nöõa.
Ngöôïc doøng thôøi gian ñeán nhöõng thôøi kyø xa
hôn nöõa trong quaù khöù, chuùng ta khoâng coøn bieát
ñöôïc moät cuoán saùch naøo xöa hôn nöõa coù noäi dung
thuoäc loaïi töông töï nhö cuoán saùch naøy.
Tuy nhieân, nhöõng coá gaéng cuûa con ngöôøi ñeå
ngaøy caøng toû ra vaên minh, lòch söï hôn – duø laø vaên
minh, lòch söï theo caùch cuûa ngöôøi coå ñaïi – coøn ñöôïc
ghi nhaän qua nhieàu daáu veát coâng cuï ñöôïc caùc nhaø
khaûo coå hoïc tìm thaáy.
Ngoaøi nhöõng coâng cuï thieát yeáu cho lao ñoäng
soáng coøn, ngöôøi thôøi coå cuõng ñaõ phaùt minh ra caùc
19

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
vaät duïng ñeå söû duïng trong böõa aên cho “deã coi” hôn.
Thay vì tieáp tuïc vieäc aên boác baèng hai tay, ngöôøi ta
daàn daàn bieát duøng ñeán ñuõa, dao, muoãng, nóa ...
Ñoâi ñuõa maø ngaøy nay chuùng ta duøng ñaõ ñöôïc
ngöôøi Trung Hoa phaùt minh ra töø thôøi thöôïng coå,
nghóa laø nhieàu ngaøn naêm tröôùc Taây lòch. Nhöõng
neàn vaên hoaù chaáp nhaän söû duïng ñoâi ñuõa treân baøn
aên coù söï khaùc bieät vôùi nhöõng neàn vaên hoaù duøng
dao, nóa ñeå aên. Haõy nghe moät caâu tuïc ngöõ cuûa
ngöôøi Trung Hoa noùi leân quan ñieåm cuûa hoï: “Ngoài
vaøo baøn ñeå aên, khoâng phaûi ñeå caét xeù xaùc cheát.”
Theo quan ñieåm ñoù, thöùc aên cöùng hoaëc dai thöôøng
ñöôïc caét saün theo kích côõ vöøa “ñuõa gaép”, ñeå ngöôøi
aên khoâng caàn phaûi duøng ñeán dao vaø nóa. Ñieàu naøy
coù leõ cuõng coøn phaûn aùnh moät phaàn naøo ñoù quan
ñieåm cuûa ngöôøi AÙ Ñoâng noùi chung, khoâng thích
nhìn ngaém nhöõng con vaät bò mình aên thòt. Taát,
nhieân, ngaøy nay thì vaán ñeà ñaõ thay ñoåi khaù nhieàu,
bôûi vì vieäc duøng dao nóa cuõng khoâng xa laï maáy vôùi
raát nhieàu ngöôøi AÙ Ñoâng.
Dao laø coâng cuï ñöôïc phaùt minh ñeå duøng laøm
vuõ khí trong saên baét thuù. Ngöôøi ta tin laø con dao
ñaàu tieân phaûi coù khoâng döôùi 1,5 trieäu naêm tuoåi,
theo nhöõng keát quaû khaûo coå ôû chaâu Phi vaø chaâu AÙ.
Töø coâng duïng ban ñaàu laø moät loaïi vuõ khí, nhöõng
20

Traûi qua caùc thôøi ñaïi
con ngöôøi “lòch söï” ñaõ baét ñaàu ñöa noù vaøo baøn aên
ñeå haïn cheá nhöõng thao taùc baèng tay “khoù coi” hôn.
Thôøi xöa, dao raát quan troïng neân moãi ngöôøi chæ
ñöôïc quyeàn sôû höõu moät con dao maø thoâi. Chæ
nhöõng ngöôøi coù quyeàn theá trong coäng ñoàng môùi
ñöôïc quyeàn giöõ cho mình nhieàu con dao. Ñieàu naøy
laøm chuùng ta lieân töôûng ñeán vieäc haïn cheá sôû höõu
suùng ñaïn ngaøy nay. Coù leõ cuõng töông töï nhö vaäy.
Muoãng laø moät coâng cuï ñöôïc phaùt hieän thaáy ôû
taát caû caùc neàn vaên hoaù coå, vaø chæ thuaàn tuyù ñöôïc
duøng khi aên thöùc aên loûng. Nhöõng chieác muoãng xöa
nhaát coù ñoä tuoåi vaøo khoaûng thôøi ñaïi ñoà ñaù coå. Ban
ñaàu muoãng ñöôïc laøm baèng xöông, baèng ñaù... Veà sau
noù cuõng ñöôïc cheá taïo baèng goã, baèng kim loaïi, ngay
caû nhöõng kim loaïi quyù nhö vaøng vaø baïc. Trong caùc
moä coå Ai Caäp, ngöôøi ta tìm thaáy nhöõng caùi muoãng
baèng ngaø, baèng vaøng hoaëc baèng baïc. Trong neàn
vaên minh Hy La coå, giôùi quyù toäc duøng muoãng baèng
ñoàng vaø baïc, coøn nhöõng ngöôøi bình daân thì duøng
muoãng goã.
Nóa laø coâng cuï ñöôïc duøng ñeán muoän maøng
nhaát, nhöng coù theå laø cuõng ñaõ coù töø khoaûng theá kyû
thöù 4 tröôùc Taây lòch. Ñoù laø theo caùc keát quaû khaûo
coå. Coøn vieäc söû duïng nóa vaøo baøn aên ñöôïc ngöôøi ta
bieát chaéc chaén ít nhaát cuõng laø töø theá kyû 11 ôû vuøng
21

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
Tuscany cuûa nöôùc YÙ. Loaïi nóa thôøi aáy chæ coù 2 chóa,
thay vì laø 3 hoaëc 4 nhö ngaøy nay. Ñeán theá kyû 14
thì noù ñaõ coù maët ôû Anh quoác, nhöng chæ ñöôïc giôùi
quyù toäc söû duïng nhö moät daáu hieäu trang trí, vì theá
thöôøng ñöôïc laøm baèng vaøng hoaëc baïc vaø coù naïm caû
ñaù quyù. Tuy nhieân, cho ñeán theá kyû 17 thì ngay caû ôû
nôi khai sinh ra noù laø nöôùc YÙ, nóa vaãn chöa ñöôïc
quaàn chuùng chaáp nhaän roäng raõi. Nhöõng ngöôøi bình
daân naøo duøng nóa trong böõa aên thöôøng bò cheá gieãu
laø quaù caàu kyø. Trong theá kyû 18 thì vieäc aên baèng
nóa ñöôïc xem nhö daáu hieäu ñaëc tröng cuûa taàng lôùp
quyù toäc thöôïng löu.

Traûi qua caùc thôøi ñaïi
noù vaãn coøn soáng. Ngöôøi bieân soaïn taäp saùch naøy laø
moät trieát gia thieân veà giaùo duïc ôû Rotterdam, coù teân
laø Eramus. Qua taäp saùch, oâng ñaõ chæ roõ taàm quan
troïng cuûa vieäc giaùo duïc caùc nguyeân taéc soáng trong
coäng ñoàng xaõ hoäi cho treû em töø khi chuùng coøn raát
nhoû. Sau khi oâng qua ñôøi, saùch tieáp tuïc ñöôïc taùi
baûn nhieàu laàn cho ñeán taän theá kyû 19. Noù cuõng
ñöôïc dòch ra nhieàu ngoân ngöõ khaùc vaø ñöôïc bieân
soaïn boå sung, cuõng nhö theâm vaøo caùc phaàn luaän
giaûi cho phong phuù hôn. Ñaây laø moät taäp saùch coù
aûnh höôûng raát lôùn veà chuû ñeà naøy treân khaép phaïm
vi Chaâu AÂu.

Vaøo khoaûng naêm 1530, taïi Phaàn Lan ñaõ thaáy
xuaát hieän moät taäp saùch höôùng daãn caùc pheùp taéc
öùng xöû, ñaëc bieät ñöôïc bieân soaïn ñeå daïy doã treû em.
Vì theá, saùch coù töïa laø “Vaên minh treû em”.1 Saùch
ñöôïc xuaát baûn vaø löu haønh raát roäng raõi, ñöôïc söï
chaáp nhaän noàng nhieät cuûa coâng chuùng ñeán noãi
phaûi taùi baûn ñeán 30 laàn ngay trong khi taùc giaû cuûa

Gaàn ñaây hôn vaø cuõng thaønh coâng khoâng keùm
phaàn röïc rôõ laø cuoán saùch daïy veà pheùp lòch söï cuûa
baø Emily Post,1 xuaát baûn vaøo naêm 1922 taïi Hoa
Kyø. Saùch coù aûnh höôûng saâu roäng vôùi ngöôøi Myõ ñeán
noãi caùi teân Emily Post ñöôïc ngöôøi ta duøng ñeå chæ
cho moät phong caùch cö xöû ñöôïc xem laø lòch söï vaø
ñöùng ñaén. Soá löôïng saùch ñöôïc phaùt haønh cuõng ñaït
ñeán moät möùc kyû luïc: tính ñeán naêm 1945 ñaõ baùn ra
ñöôïc hôn nöûa trieäu baûn! Vì theá, ngay caû hieän nay
nhöõng chuaån möïc trình baøy trong saùch vaãn coøn
ñöôïc raát nhieàu ngöôøi toân troïng.

1

1

°°°

Baûn tieáng Phaùp laø De civilitate morum puerilium.

22

Saùch coù töïa laø Etiquette – The blue book of social usage.

23

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
Trong thôøi phong kieán – vaø moät phaàn naøo ñoù
cho ñeán caû baây giôø – ngöôøi Vieät chòu aûnh höôûng
raát nhieàu bôûi caùc nguyeân taéc, nghi thöùc ñöôïc ghi
trong taäp Thoï Mai Gia Leã, khi toå chöùc caùc nghi
thöùc leã tang, cöôùi hoûi, möøng thoï... Ñaây cuõng laø moät
hình thöùc vaên baûn hoaù nhöõng öôùc leä chung cuûa
coäng ñoàng veà nhöõng vaán ñeà naøy. Ngoaøi ra, neàn
vaên hoaù cuûa chuùng ta coøn aûnh höôûng saâu ñaäm bôûi
nhöõng ñieàu ñöôïc nhaø Nho xöa goïi laø “leã giaùo”, xeùt
cho cuøng cuõng chính laø nhöõng nguyeân taéc ñöôïc aùp
duïng cho sinh hoaït cuûa töøng caù nhaân trong coäng
ñoàng.
Trong thôøi ñaïi thoâng tin buøng noå naøy, nhöõng
saùch daïy veà pheùp lòch söï, pheùp xöû theá.. cuõng ngaøy
caøng nhieàu hôn. Ngöôøi ta ñaõ phaùt haønh nhöõng taäp
saùch daøy thu thaäp raát nhieàu nhöõng nguyeân taéc
ñöôïc thöøa nhaän roäng raõi trong vieäc xöû theá, pheùp
lòch söï, pheùp xaõ giao... Toâi coù gaëp ñöôïc moät taäp
caåm nang loaïi naøy ñöôïc saép xeáp theo vaàn ABC.
Tuy nhieân, toâi ñaõ thöû tra cöùu theo vaàn “NG” vaø
khoâng thaáy coù muïc naøo noùi veà caùch ngaùp sao cho
ñuùng pheùp lòch söï!

Traûi qua caùc thôøi ñaïi
chi li, tæ mæ vaø gaàn nhö laø quaù nhieàu ñeán noãi
khoâng sao keâ cöùu heát. Chính vì vaäy, duø laø xöa hay
nay, nhöõng cuoán saùch nhö theá chæ goùp moät phaàn,
thaäm chí phaàn raát nhoû, trong vieäc giuùp cho chuùng
ta “neân ngöôøi”. Trong boái caûnh xaõ hoäi ngaøy nay,
ñieàu naøy caøng deã thaáy hôn, vì caùc tình huoáng giao
tieáp, sinh hoaït coäng ñoàng ñaõ trôû neân phong phuù,
ña daïng vaø thaäm chí phöùc taïp ñeán noãi khoâng moät
ngöôøi uyeân baùc naøo coù theå am töôøng ñöôïc heát.
Vì theá, ñeå coù theå öùng xöû toát, trôû thaønh moät
ngöôøi lòch söï, hay noùi theo caùch nhìn cuûa chuùng ta
trong taäp saùch naøy laø ñeå coù theå soáng ñeïp, chuùng ta
khoâng theå chæ hoïc hoûi raäp khuoân theo nhöõng gì
ñöôïc ghi laïi trong saùch – cho duø laø thaät nhieàu
saùch. Ñieàu maø chuùng ta thaät söï caàn coù laø moät quan
ñieåm, moät nhaän thöùc ñuùng ñaén veà vaán ñeà. Vôùi neàn
taûng naøy, chuùng ta coù theå tieáp tuïc hoïc hoûi tieáp thu
nhöõng chi tieát, nhöõng phöông thöùc öùng xöû trong
töøng tröôøng hôïp, hoaëc thaäm chí coù theå saùng taïo ra
chuùng maø vaãn ñaït ñöôïc hieäu quaû toát ñeïp trong giao
tieáp hoaëc trong cuoäc soáng coäng ñoàng noùi chung.

Ñieàu muoán noùi ôû ñaây laø chuùng ta haàu nhö
khoâng theå neâu heát ñöôïc nhöõng pheùp lòch söï, caùch
öùng xöû trong töøng tröôøng hôïp... bôûi vì chuùng raát
24

25

Vaøi quan ñieåm khaùc nhau thôøi hieän ñaïi

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
III. Vaøi quan ñieåm khaùc nhau thôøi hieän ñaïi
Chuùng ta ñaõ noùi qua veà söï hình thaønh cuûa
nhöõng nguyeân taéc soáng trong moät coäng ñoàng xaõ
hoäi, vaø taàm quan troïng cuûa noù trong vieäc giöõ cho
sinh hoaït chung cuûa toaøn xaõ hoäi ñöôïc haøi hoaø,
giaûm thieåu toái ña nhöõng baát ñoàng giöõa caùc caù
nhaân. Ñoái vôùi nhöõng xaõ hoäi xöa kia, nhöõng phaân
tích naøy hoaøn toaøn coù theå chaáp nhaän ñöôïc vì tính
cuï theå, roõ raøng cuûa chuùng. Tuy nhieân, trong xaõ hoäi
ngaøy nay, khi maø vai troø cuûa töï do caù nhaân ñöôïc
ñeà cao toái ña, yù thöùc ñoäc laäp veà tö töôûng, quan
ñieåm, nhaän thöùc... ñeàu ñöôïc moïi ngöôøi öa chuoäng,
thì khoâng theå traùnh ñöôïc söï phaùt sinh moät vaøi
quan ñieåm khaùc nhau. Chaúng haïn nhö, coù caàn ñeán
nhöõng nguyeân taéc cuõ nöõa hay khoâng? Vaø neáu caàn,
thì vieäc tuaân thuû caùc nguyeân taéc naøy coù theå chaáp
nhaän ñöôïc ñeán möùc ñoä naøo? Hoaëc laø, vieäc tuaân
theo caùc nguyeân taéc chi li trong giao tieáp, öùng xöû...
lieäu coù phaûi laø coù lôïi, hay ngöôïc laïi noù laøm cho con
ngöôøi trôû neân caêng thaúng, khoù khaên hôn trong
cuoäc soáng voán ñaõ coù quaù nhieàu ñieàu ñeå lo toan?
Chuùng ta seõ khoâng baøn ñeán vieäc ñuùng hay sai cuûa
töøng quan ñieåm, nhöng seõ ñieåm qua caùc nguyeân
nhaân phaùt sinh vaø laäp luaän cuûa töøng quan ñieåm,

ñeå töø ñoù moãi ngöôøi töï choïn cho mình moät caùch suy
nghó maø mình cho laø thích hôïp nhaát.
Söï khaùc bieät lôùn cuûa ngaøy nay so vôùi caùc xaõ
hoäi tröôùc ñaây laø tính hoaøn chænh cuûa heä thoáng
phaùp luaät. Nhöõng boä luaät ngaøy nay ñoà soä hôn ngaøy
xöa raát nhieàu. Laáy moät ví duï gaàn nhaát ôû nöôùc ta,
neáu ñem so luaät Hoàng Ñöùc thôøi Leâ cho ñeán luaät
Gia Long vaøo thôøi nhaø Nguyeãn – nghóa laø cuõng chæ
môùi gaàn ñaây thoâi – vaø heä thoáng phaùp luaät hieän
nay cuûa chuùng ta, seõ thaáy söï caùch bieät raát lôùn veà
caû soá löôïng laãn chaát löôïng.1 Nhìn sang ñeán luaät
phaùp cuûa caùc nöôùc lôùn nhö Nga, Myõ, Anh, Phaùp,
Ñöùc... moãi nôi moät veû, nhöng cuõng ñeàu ñoà soä vaø chi
li hôn tröôùc ñaây raát nhieàu. Ñieàu naøy coù theå hieåu
ñöôïc deã daøng bôûi nhöõng lyù do raát cuï theå. Thöù
nhaát, do söï keá thöøa vaø hoaøn chænh töø nhöõng gì ñaõ
coù, neân luaät phaùp ngaøy caøng phaùt trieån hôn veà moïi
khía caïnh laø ñieàu taát nhieân. Thöù hai, luaät phaùp
ngaøy nay do chính quaàn chuùng nhaân daân tham gia
xaây döïng, thoâng qua vieäc ñoùng goùp yù kieán vaø baàu
ra caùc ñaïi dieän cuûa mình, khoâng coøn laø coâng vieäc
cuûa moät nhoùm raát ít caùc nhaø chuyeân moân nhö ngaøy

1

Luaät Gia Long hay Hoaøng trieàu luaät leä cuûa trieàu Nguyeãn coù
398 ñieàu, trong ñoù chæ coù 166 ñieàu luaät hình maø thoâi.

26

27

Soáng ñeïp giöõa doøng ñôøi
xöa nöõa. Ñieàu ñoù daãn ñeán vieäc luaät phaùp coù theå
bao haøm ñöôïc haàu heát moïi phaïm vi sinh hoaït cuûa
moãi caù nhaân trong xaõ hoäi, vaø döï kieán nhöõng bieän
phaùp ñieàu chænh thích hôïp khi caàn thieát.
Söï phaùt trieån nhö theá ñaõ cho pheùp luaät phaùp
can thieäp nhieàu hôn vaøo haønh vi cuûa moät caù nhaân.
Laáy moät ví duï, ngaøy xöa moät ngöôøi ñaùnh vôï thoâ
baïo vaø voâ côù coù theå bò cheâ cöôøi, chæ trích hoaëc
thaäm chí bò khinh mieät, nhöng khoâng ai coù quyeàn
can thieäp tröïc tieáp vaøo vieäc ñoù, vôùi nguyeân taéc raát
chung chung laø “ñeøn nhaø ai naáy saùng”. Vì vaäy, ñoái
xöû toát vôùi vôï chæ laø moät nguyeân taéc soáng, moät pheùp
öùng xöû maø ngöôøi muoán “soáng ñeïp” phaûi toân troïng.
Trong boái caûnh ñoù, söï khinh cheâ, aùp löïc taâm lyù cuûa
coäng ñoàng ñoùng moät vai troø quan troïng ñeå ñieàu
chænh haønh ñoäng naøy. Nhöõng ai khoâng tuaân theo
caùc nguyeân taéc ñaõ ñöôïc coäng ñoàng thöøa nhaän seõ bò
xem laø khoâng “bieát aên bieát ôû”, nghóa laø khoâng “neân
ngöôøi”.
Söï vieäc naøy ngaøy nay ñaõ khaùc haún, vì bò xem
laø moät haønh vi vi phaïm phaùp luaät roõ raøng. Nhö
vaäy, duø coù muoán soáng ñeïp hay khoâng, caù nhaân
cuõng khoâng coù quyeàn thöïc hieän nhöõng haønh vi
töông töï, vì seõ coù söï can thieäp töùc thì cuûa xaõ hoäi.
Ñieàu naøy coù nghóa laø, raát nhieàu nguyeân taéc soáng
28

Vaøi quan ñieåm khaùc nhau thôøi hieän ñaïi
tröôùc ñaây, giôø ñaõ ñöôïc ñöa vaøo luaät phaùp, vaø nhöõng
ñieàu khoâng ñöa vaøo luaät phaùp chæ coøn laø nhöõng
ñieàu “voâ thöôûng voâ phaït” theo quan ñieåm cuûa moät
soá ngöôøi, nhö vieäc ngoaùc mieäng thaät to khi ngaùp
treân ñöôøng phoá chaúng haïn.
Do söï khaùc bieät thöïc tieãn naøy, moät soá ngöôøi
cho raèng khoâng coøn caàn ñeán nhöõng nguyeân taéc
soáng nhö ngaøy xöa nöõa. Bôûi vì, nhöõng gì thaät söï
caàn thieát taát nhieân ñaõ ñöôïc ñöa vaøo luaät phaùp. Coøn
nhöõng gì luaät phaùp khoâng ñeà caäp ñeán thì taát nhieân
laø khoâng coù gì caàn thieát. Neáu thích thì cöù hoïc, cöù
theo; baèng khoâng th...