https://thuviensach.vn

Chương 1: Nhu cầu viết lại lịch sử
thời Pháp thuộc
Tại miền Nam trước 1975, nền giáo dục phổ thông dựa trên bộ Việt Nam Sử
Lược (1920) của Trần Trọng Kim. Đào sâu về thời Pháp thuộc hơn, có bộ
Việt Nam Pháp thuộc sử 1884-1945 (1961) của Phan Khoang. Các nhà viết
sử lớp sau như Phạm Văn Sơn cũng chỉ dựa trên hai cuốn sử này mà viết
rộng ra, chứ không có khám phá mới.
Trong bài tựa cuốn Histoire moderne du pays d'Annam (1592-1820) [Lịch
sử hiện đại nước Nam (1592-1820)]của Charles B. Maybon, in năm 1920,
Henri Cordier cho biết cuốn sử đầu tiên mà độc giả Pháp được biết về nước
Nam là cuốn Cours d'histoire annamite [Giáo trình lịch sử An Nam] của
Trương Vĩnh Ký in năm 1875.
Việt Nam Sử Lược của Trần Trọng Kim, viết xong năm 1919, in lần đầu
năm 1920, dưới thời Pháp thuộc, tất nhiên có sự kiểm duyệt của chính
quyền thuộc địa. Học giả họ Trần, uyên thâm chữ Nho và chữ Pháp, tuy có
đọc những bộ sử của nhà Nguyễn, nhưng ông vẫn đặt niềm tin gần như trọn
vẹn vào tài liệu Pháp. Khi nhận định về những lý do của cuộc xâm lăng,
Trần Trọng Kim lấy lại ý kiến của các sử gia thuộc địa, cho rằng vì triều
đình Huế không chịu canh tân đất nước, áp dụng chính sách bế quan toả
cảng, cấm đạo, diệt đạo, nên người Pháp mới đánh Việt Nam, để cứu giáo
dân, giáo sĩ và bảo vệ tự do buôn bán.
Phan Khoang đào sâu hơn, tiếc rằng ông cũng vẫn nghiêng theo lối trình
bầy sự kiện và cách đánh giá của các sử gia thuộc địa.
Nguyễn Thế Anh trong Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ (Lửa Thiêng, Sài
Gòn, 1970), dùng phương pháp nghiên cứu khoa học hơn, đã đưa ra những
https://thuviensach.vn

khám phá mới, tuy nhiên trong cuốn sách này, ông vẫn chỉ dựa vào tài liệu
Pháp. Đến cuốn Monarchie et fait colonial au Việt nam (1875-1925) Le
crépuscule d'un ordre traditionnel [Nền quân chủ và vấn đề thuộc địa ở
Việt Nam (1875-1925) Ngày tàn của trật tự truyền thống] (L'Harmattan,
Paris 1992), ông đã có một thái độ quân bình hơn.
Học giả Đào Đăng Vỹ khi viết Nguyễn Tri Phương (1974, Kelton in lại tại
Mỹ) cũng không tham khảo Đại Nam Thực Lục mà lại dựa rất nhiều vào
cuốn La conquête de L'Indochine [Sự chinh phục Đông Dương] (Payot,
Paris, 1934) của A.Thomazi, được nhiều người tham khảo về chiến tranh
Đông dương. Thomazi là một quân nhân, không nhắc đến các chiến bại của
Pháp mà chỉ đề cao chiến thắng. Vì vậy, tác phẩm của Đào Đăng Vỹ dù
xuất hiện khá muộn (1974) vẫn còn nằm trong khuôn khổ các sử gia viết
theo quan niệm thuộc địa.
Nguyễn Khắc Ngữ trong cuốn Việt Nam ngày xưa, qua các ký họa Tây
Phương, (Nhóm nghiên cứu sử địa, Montréal, Canada, 1988) đã có công
sưu tầm nhiều hình ảnh, ký họa, vẽ lại các trận chiến, các vụ xử tử giáo sĩ,
để người đọc hôm nay, có thể hình dung được không khí của những hiện
trường thủa trước. Nhưng in lại những sản phẩm này mà không giải thích rõ
ràng, là đã gián tiếp góp phần vào việc tuyên truyền cho quan điểm thuộc
địa.
Cuốn sách sau cùng mà chúng tôi muốn đề cập ở đây, là Lịch sử nội chiến
Việt Nam của Tạ Chí Đại Trường, được giải thưởng Văn Học Toàn Quốc,
bộ môn sử 1973 ở Sài Gòn (An Tiêm in lại ở Cali, 1991). Ông là một người
viết sử thuộc lớp trẻ hơn, có đọc cả tài liệu Pháp-Việt, sách của ông được
giải thưởng văn học, khiến cuốn Lịch sử nội chiến Việt Nam có một uy tin
nào đó, được nhiều người trích dẫn, đưa lên Wikipidéa tiếng Việt. Tiếc
rằng, ông cũng vẫn lại rập theo lập luận của sử quan thuộc địa để xác định
công lao của Bá Đa Lộc và những “sĩ quan” Pháp, trong việc giúp Gia Long
dựng lại cơ đồ.

https://thuviensach.vn

Vậy sử quan thuộc điạ là gì? Tại sao chúng ta phải nghi ngờ lối viết này?
Sử quan thuộc địa
Hầu như tất cả mọi người nghiên cứu về giai đoạn Pháp thuộc đều phải dựa
vào thông tin của các vị thừa sai, vì họ mới chính là những người đi sâu, đi
sát với dân, có tai mắt ở khắp nơi, được sự ủng hộ của giáo dân, biết nhiều
thông tin ngoài lề, không có trong chính sử; hơn nữa họ là các nhà tu hành,
đứng trên mọi nghi ngờ. Vì lẽ đó mà rất nhiều sử gia đã chép lại những
thông tin bịa đặt của giáo sĩ La Bissachère mà không đặt vấn đề. Trường
hợp Bissachère là một ngoại lệ, sẽ nói đến sau, không phải giáo sĩ nào cũng
“bất lương” như thế.
Tuy nhiên, giáo sĩ là một tập đoàn riêng biệt, có những nhu cầu và mục đích
không đi đôi với sự tìm hiểu sự thật lịch sử: Đầu tiên hết, khi nhận nhiệm
vụ truyền giáo, là họ đã quyết rời bỏ gia đình, “một đi không trở lại”, xả
thân vì đạo Chúa. Nghiã vụ tử vì đạo là nghiã vụ cao cả mà họ đón nhận
như một vinh quang. Nghĩa vụ thứ nhì là dìu dắt con chiên, không bỏ rơi
con chiên trong bất cứ hoàn cảnh nào. Việc này giải thích tại sao các giáo sĩ
khi bị đuổi khỏi Việt Nam, từ Alexandre de Rhodes (bốn lần bị bắt, bốn lần
trở lại) luôn luôn tìm cách quay trở lại ngay, bất chấp luật lệ nhà vua, bất
chấp án tử hình. Nhiệm vụ thứ ba của họ đối với toà thánh là truyền giáo,
mở rộng ảnh hưởng của đạo thiên chúa trong vùng họ cai quản. Nhiệm vụ
thứ tư là phục vụ đất nước họ, đó là quyền lợi của nước Pháp, từ Alexandre
de Rhodes (1591-1660) đến Bá Đa Lộc (1741-1799), cả hai linh mục này đã
xả thân suốt đời để phục vụ nước Pháp, dẫn đường cho người Pháp đến Việt
Nam. Sự bất đồng ý kiến giữa Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh, cũng là sự xung
đột giữa hai nguyên tắc: giảng đạo và chiến tranh, giữa hai quyền lợi: nước
Pháp và nước Việt.
Để hoàn tất những nhiệm vụ này, các giáo sĩ đôi khi đã, không phải bẻ cong
ngòi bút, mà họ chỉ viết một nửa sự thật: ví dụ, mô tả việc xử tử giáo sĩ một
cách cực kỳ dã man, nhưng không nói đến nguyên nhân tại sao họ bị xử tử;

https://thuviensach.vn

không nói đến luật hình ở Việt Nam; giấu kỹ những hoạt động chính trị của
những giáo sĩ giúp phe nổi loạn (Lê Văn Khôi, Tạ Văn Phụng…), để chống
lại triều đình.
Thậm chí giáo sĩ Louvet, còn “dịch” một đoạn dụ rất tàn ác, bảo là của vua
Tự Đức, trong có câu: “Những thầy tu người Việt, dù có chịu bước qua
thánh giá hay không cũng bị chém làm đôi (…) những kẻ tàng trữ người Âu
trong nhà cũng bị chém ngang thận vứt xuống sông” (Louvet, La
Cochinchine Religieuse, II, t.185), không hề tìm thấy ở đâu; hoặc là “ghi
lại” những lời vô nhân đạo, bảo do vua ra lệnh truyền miệng, không cho
phép in, để không ai có thể kiểm chứng được. Những giáo sĩ này, dường
như cố tình đưa bộ mặt “dã man” diệt đạo của vua quan nhà Nguyễn, để
giáo hoàng can thiệp, để chính quyền Pháp đưa quân vào đánh.
Nhiệm vụ của họ là vinh thăng sứ mệnh truyền giáo.
Cuốn La Cochinchine Religieuse, (Đạo giáo ở Nam Kỳ), in năm 1885, của
Louis Eugène Louvet (1838-1900), được coi như cuốn lịch sử tử vì đạo,
dưới thời các “bạo chúa” Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Là ngòi bút biện
hộ đắc lực cho sứ mệnh truyền giáo, cực lực kết án các vua Nguyễn và đặc
biệt căm thù Minh Mạng mà các thừa sai coi là “bạo chúa Néron” Việt
Nam. Louvet viết về sự “vô ơn” của Minh Mạng như sau:
“Các ông Vannier và Chaigneau, hai người Pháp ở lại, duy nhất sống sót
trong mấy người tận tụy đến đây từ năm 1789, khôi phục lại ngai vàng cho
cha ông [Gia Long]. Để thưởng công cho họ, vua Gia Long đã thăng lên
hàng đại thần và cho tham dự hội đồng [nội các]; sự hiện diện của họ làm
Minh Mạng khó chịu, kiếm cách loại trừ”. (Louvet, La Cochinchine
Religieuse, t.32, tất cả những chỗ in đậm là do chúng tôi).
Sự xác định: Những người Pháp đến đây từ năm 1789, đã khôi phục lại
ngai vàng cho Gia Long là một huyền thoại, được các sử gia thuộc địa dầy
công xây dựng.

https://thuviensach.vn

Một trong những sử gia thuộc địa ảnh hưởng lớn đến sử gia Việt, lớp trước,
phải kể đến Charles Gosselin và cuốn L'Empire d'Annam [Đế Quốc An
Nam] in tại Paris, năm 1904. Charles Gosselin là đại uý trong quân đội viễn
chinh, có mặt trên chiến trường và đã nghiên cứu rất kỹ về xã hội Việt Nam.
Ông viết về xã hội Việt, về phong tục tập quán của người Việt khá sâu sắc,
đặc biệt vấn đề thờ cúng tổ tiên, như một triết lý sống, một ý thức tâm linh
đi trên mọi tôn giáo, mà đạo Thiên Chúa thời ấy đã sai lầm bác bỏ. Ông
cũng viết rất kỹ về việc vua Hàm Nghi bị bắt, qua thông tin của những
người trực tiếp tham dự chiến dịch này, tỏ lòng khâm phục sâu xa hai người
con của Tôn Thất Thuyết là Tôn Thất Thiệp và Tôn Thất Đạm, đã phò vua
đến chết. Tuy nhiên, ông đã không thể gạt bỏ được đầu óc chủ quan của
người lính viễn chinh, đến đây với mục đích “chinh phục” và “giáo hoá”, vì
thế ông cần phải biện minh cho chính nghiã, qua hai điểm chính:
- Đổ tội cho các vua Nguyễn trách nhiệm đánh mất nước.
- Biện minh cho cuộc xâm lăng bằng cách thổi phồng sự tàn sát đạo Thiên
chúa dưới triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức; nêu cao “thiên chức cứu
đạo” của đoàn quân viễn chinh.
Hai mục đích này được trình bầy rất rõ trong bài tựa cuốn L'Empire
d'Annam [Đế Quốc An Nam]:
“Những vị hoàng đế nước Nam, bởi sự bội bạc đối với những người Pháp
lẫy lừng đã làm quan cho Gia Long, mà nhờ họ, mới có được ngai vàng;
bởi sự tàn ác đối với những giáo sĩ đồng bào của chúng ta; bởi sự cứng đầu
điên dại bế quan tỏa cảng; bởi sự khinh bỉ nền văn minh phương Tây, vì
kiêu căng ngu muội, họ cho là man rợ; bởi sự kiên trì từ chối tiếp xúc với
nước ngoài, trừ nước Tầu; những hoàng đế này, tôi bảo, phải chịu trách
nhiệm sự suy đồi và sụp đổ của nước họ, phải gánh vác một mình, sự nhục
nhã trước lịch sử.”(Gosselin, L'Empire d'Annam, Paris, Librairie
Académique Didier, Perrin et Cie, Libraires-Editeurs, 1904, t.XVII)

https://thuviensach.vn

Những lời lẽ trịch thượng, vô căn cứ này của Gosselin lại được tiếp tay bởi
các sử gia Việt Nam, Trần Trọng Kim viết:
“Sức đã không đủ giữ nước mà lại cứ làm điều tàn ác. Đã không cho người
ngoại quốc vào buôn bán, lại đem làm tội những người giảng đạo, bởi thế
cho nên nước Pháp và nước Y Pha Nho mới nhân cớ ấy mà đánh lấy nước
ta vậy” (Trần Trọng Kim, VNSL, bản Bộ quốc gia giáo dục, 1971, t.242).
Phan Khoang, cũng không đi ra ngoài những luận điểm ấy:
“Vua Minh Mệnh cũng có ý tự cường, tự chủ, nhưng không hiểu tình thế
thiên hạ, lại không dung nạp đạo Gia Tô, nên cái mầm xung đột sinh ra từ
đó. Vua Thiệu Trị tiếp tục chính sách ấy, người Pháp có cớ mà gây hấn, và
tiếng súng đầu tiên nổ ở Đà Nẵng năm 1847, đã báo hiệu những ngày mai
đầy giam hiểm.” (Phan Khoang, Lời nói đầu, Việt Nam pháp thuộc sử,
Sống Mới, 1961, t.VI).
Phan Khoang viết tiếp: “Ngài [vua Tự Đức] không hiểu rõ thời thế, cứ
tưởng chỉ có nước Tầu, nước Việt Nam mới là văn hiến (…) chứ các nước
khác là dã man (…) phần đông các quan đại thần lúc bầy giờ như các ông
Nguyễn Đăng Giai, Trương Đăng Quế, Võ Trọng Bình, Nguyễn Tri
Phương… đều là hạng người bảo thủ (…) người nước ta còn cho người Âu
châu cũng như rợ Đột- khuyết đời Đường, rợ Kim đời Tống mà thôi, nghiã
là tuy về võ bị họ tài giỏi, nhưng cũng là giống người dã man, không đáng
cho ta bắt chước. Vì vậy, vua Tự Đức đối với đạo Thiên Chúa và với người
Tây dương cứ theo chánh sách của vua Minh Mạng, vua Thiệu Trị (…) cho
nên khi vua quan đã sai đường, lầm nẻo thì cả nước bị bại vong.” (Phan
Khoang, Việt Nam Pháp thuộc sử, t.105-106).
Nguyễn Thế Anh, sau khi mô tả biến cố Pháp đánh Đà Nẵng ngày
15/4/1847 theo luận cứ của sử gia Pháp, nhận định:

https://thuviensach.vn

“Sự thị uy của các chiến thuyền Pháp tại Đà Nẵng cho thấy rõ nguy cơ
đương đe dọa nước Việt Nam. Các quan trong triều vua Tự Đức mới kế vị
Thiệu Trị không phải là không ý thức được mối đe dọa ấy; trong các bản sớ
tâu lên nhà vua, nhiều người đã đề cập đến sự bành trướng thế lực của
người Âu tại Viễn Đông (J. Silvestre, Politique française dans l'Indochine,
Annales de l'École libre des Sciences Politiques, Janvier 1896, trang 55).
Nhưng triều đình đã không có một biện pháp đối phó nào, ngoài sự cấm
đạo Thiên chúa ngặt nghèo hơn trước. Nhân vụ An Phong Công Hồng Bảo
mưu nghịch, tìm sự ủng hộ của các giáo sĩ Âu Châu để đoạt ngôi báu. Vua
Tự Đức nghi ngờ các nhà truyền giáo nhúng tay vào đời sống chính trị Việt
Nam, và cho công bố 2 đạo dụ cấm đạo mới năm 1848 và 1851. Từ năm
1848 đến năm 1860, tại Bắc Việt Nam có đến 10 giáo sĩ người Âu và
khoảng 100 giáo sĩ người Việt bị xử tử. Tại Nam Việt Nam vào khoảng 15
giáo sĩ ngoại quốc và 20 giáo sĩ người Việt bị giết. Hai vạn giáo dân bị tàn
sát hay bị lưu đầy” (Nguyễn Thế Anh, Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ, Lửa
Thiêng, Sài Gòn, 1970, trang 17-18).
Không hiểu Nguyễn Thế Anh căn cứ vào đâu để xác định hai điều:
1- Triều đình đã không có một biện pháp đối phó nào, ngoài sự cấm đạo
Thiên chúa ngặt nghèo hơn trước.
2- Từ năm 1848 đến năm 1860, tại Bắc Việt Nam có đến 10 giáo sĩ người
Âu và khoảng 100 giáo sĩ người Việt bị xử tử. Tại Nam Việt Nam vào
khoảng 15 giáo sĩ ngoại quốc và 20 giáo sĩ người Việt bị giết. Hai vạn giáo
dân bị tàn sát hay bị lưu đầy.
Về điểm thứ nhất: Vua Minh Mạng là người, không những đã xây dựng lại
toàn bộ nhà nước Việt Nam từ hành chính, giáo dục, luật pháp, địa lý, sử ký
một cách quy mô; mà trước kinh nghiệm mất nước của Ấn Độ, Mã Lai,
Nam Dương, rồi sau đến chiến tranh nha phiến ở Trung Hoa (1839), và vị
trí chiến lược của nước ta trên Thái Bình Dương, vua đã thấy mối đe doạ
ngoại xâm không thể nào tránh được, nên đã thiết lập một lực lượng quân

https://thuviensach.vn

sự hùng mạnh. Ngay từ năm 1826, vua Minh Mạng cho xây Hải Vân Quan,
trên đèo, chặn đường tiến của những đạo quân từ Đà Nẵng đánh vào Huế.
Năm 1836, cho xây thành đài kiên cố An Hải và Điện Hải để bảo vệ vịnh
Đà Nẵng. Đà Nẵng được Barrow, người Anh đến đây năm 1793, gọi là vịnh
Gibralta của Á Đông. Vì vậy nhiều lần quân Pháp đánh Đà Nẵng đều thất
bại: chỉ đến bắn phá rồi bỏ đi. Năm 1847, Lapierre và Rigault de Genouilly
oanh tạc lén 5 chiến thuyền đồng của vua Thiệu Trị rồi bỏ đi. Năm 1848, 14
chiến hạm của liên quân Pháp Y Pha Nho đánh vào Đà Nẵng, chiếm được
An Hải và Định Hải, nhưng không thể vượt đèo Hải Vân để đánh Huế, phải
bỏ, vào đánh Sài Gòn. Thiệu Trị và Tự Đức tiếp tục việc phòng thủ như vua
cha. Vì vậy mà người Pháp đã phải để ra 30 năm mới chinh phục được Việt
Nam (1858-1888).
Việc cấm đạo đối với triều Nguyễn không phải là quốc sách, nên chỉ được
ghi lại vài dòng rải rác trong Đại Nam Thực Lục. Dù bị các vị thừa sai gọi
là “bạo chúa”, vua Minh Mạng không cấm hẳn đạo mà chỉ ngăn chặn việc
đạo Thiên Chúa lan rộng, cấm giáo sĩ xâm nhập vào Việt Nam và ra lệnh
cho các giáo sĩ trong nước về Kinh dịch thuật.
Từ năm 1835, sau khi bắt được một số giáo sĩ nhúng tay vào hai vụ loạn nổi
tiếng Lê Văn Khôi trong Nam và Lê Duy Lương ở Bắc, mục đích lật đổ
triều Nguyễn, xây dựng một nhà nước thiên chúa giáo [linh mục Marchand
(Cố Du) bị bắt với 5 phần tử nòng cốt của cuộc nổi loạn Lê Văn Khôi, cùng
bị xử lăng trì], việc cấm đạo mới nghiêm ngặt hơn: giáo sĩ bị bắt sẽ bị ném
xuống sông.
Về điểm thứ nhì: Con số những người tử vì đạo, cũng cần phải kiểm chứng
lại. Bởi nếu đọc các điều khoản cấm đạo dưới thời Minh Mạng, Thiệu Trị,
Tự Đức, thì không thấy lệnh nào giết dân; các vua thường khoan hồng,
truyền cho các quan phải tìm cách giảng giải cho họ hiểu, và giải tán không
cho tập trung ở một nơi, để thoát khỏi ảnh hưởng các cha cố. Vậy con số
hai vạn giáo dân bị tàn sát hay bị lưu đầy khó có thể tin được nếu không có

https://thuviensach.vn

bằng chứng nói rõ ở đâu, trong những hoàn cảnh nào. Bởi vì thông tin của
các vị thừa sai thường rất tương phản, một mặt họ thổi phồng việc tàn sát
giáo dân, một mặt họ đưa ra những con số rất lớn về những người đã được
rửa tội, trong thời kỳ cấm đạo.
Tiếp tục phỉ báng các vua Nguyễn, Gosselin viết:
“Những lời nguyền rủa dữ dội và những cơn phẫn nộ vô ích của Thiệu Trị,
những than van bất lực và những lễ tế trời của Tự Đức bộc lộ những cố
gắng tột độ của các quân vương yếu đuối như đàn bà này để chống lại sự
tiến công của chúng ta trên vương quốc của họ”.
(Sđd, t.XVIII).
Theo Gosselin, nếu vua Gia long còn sống thì đã… không có chiến tranh,
có lẽ nhà vua đã “dâng” nước cho Pháp vô điều kiện, như giấc mơ của vị
giám mục yêu nước [Pháp] Bá Đa Lộc:
“Nếu chúng ta có được trước mặt một ông hoàng thông minh, sáng suốt,
chủ động như Gia Long, chiến tranh sẽ không xẩy ra (…) nếu những kẻ kế
vị đại đế này có được một vài đức tính của cha ông, thì, dưới sự bảo trợ của
chúng ta, đất nước này sẽ đi vào con đường canh tân giống như nước Nhật.
Sự biến chuyển có thể chậm hơn, vì cá tính hai dân tộc khác nhau trên
nhiều điểm, nhưng cũng đủ để cho người ngoài nể trọng, và thay vì nước
Nam ngày nay sống nhục nhã dưới nền đô hộ của chúng ta, được che bằng
hai chữ bảo hộ khả kính, có thể, sẽ là đồng minh và bè bạn của nước Pháp,
thực hiện giấc mơ cao quý của vị giám mục yêu nước Bá Đa Lộc.” (Sđd,
t.XVIII-XIX)
Vần đề Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh sẽ phải nghiên cứu lại. Ông có thực tâm
giúp Nguyễn Ánh hay ông chỉ giúp Nguyễn Ánh để dẫn đường cho Pháp
vào Việt Nam? Người thanh niên 22 tuổi ấy, ở bước đường cùng, đã trao
con cho Bá Đa Lộc để tránh cho nó bị Tây Sơn tiêu diệt? Quốc ấn thì có, vì

https://thuviensach.vn

được Nguyễn Ánh xác nhận, nhưng “quốc thư” chắc là giả. Lúc ấy Nguyễn
Ánh tìm nhiều lối thoát, định nhờ cả Anh, Hoà Lan, Y Pha Nho… Bản hoà
ước cầu viện, ký giữa Bá Đa Lộc và ngoại trưởng Pháp Montmorin ngày
28/11/1787, là do Bá Đa Lộc viết ra, không có gì cho thấy là ông đã “tham
khảo” ý kiến Nguyễn Ánh.
Bởi sự kiện nhượng các vùng Đà Nẵng, Hải Vân và Côn đảo cho Pháp, là
điều tối kỵ: từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn đất Thuận Hoá, Quảng Nam Đà
Nẵng vẫn là khu chiến lược cực kỳ quan trọng, các chúa đều giao cho
hoàng tử trưởng làm trấn thủ; đèo Hải Vân là yết hầu của Huế, chiếm được
ải này là có đường đánh vào Kinh đô. Một người tài trí như Nguyễn Ánh
chẳng thể không biết điều đó.
Cuối cùng, vì nhiều lý do, sẽ nói sau, Louis XVI không giúp, khiến Nguyễn
Ánh thoát mọi nợ nần với Pháp mà có lẽ trong bước đường cùng, ông đã
không chủ động được. Lá thư ông viết ngày 31/1/1790, cám ơn Pháp hoàng
một cách hoan hỉ vì đã không giúp, chứng tỏ sự kiện này.
Tất cả những điểm này cần được khảo sát lại từng chi tiết, từng ngõ ngách,
đọc kỹ thư từ của Bá Đa Lộc gửi Hội thừa sai và chính phủ Pháp, mới có
thể tìm được một phần sự thật và hiểu tại sao các sử gia thuộc địa vinh
thăng Bá Đa Lộc lên hàng “vĩ nhân yêu nước” và cho rằng nếu vua Gia
Long còn, thì nước Nam sẽ vào tay Pháp không tốn một xu, như nguyện
ước của Bá Đa Lộc.
Trở về lý do của cuộc xâm lăng, thì đây mới là lý do thực sự cuộc xâm
lược qua lời Gosselin thổ lộ với độc giả Pháp:
“Đồng bào ta, không thông hiểu lịch sử, cho rằng nước Pháp đã bị lôi kéo
can thiệp vào nước Nam chỉ vì muốn hỗ trợ các giáo sĩ, hay muốn trả đũa
những hành động gây hấn đối với họ và sự tàn sát đạo Thiên chúa. Thực ra,
những giáo sĩ chỉ là cái cớ để chúng ta tấn công nước Nam. Bị mất Ấn Độ
trong thế kỷ thứ mười tám, địch thủ miên viễn của ta là nước Anh, ngày

https://thuviensach.vn

càng bành trướng nhanh ở Viễn Đông, bắt buộc ta phải có chỗ đứng ở
biển Đông, nếu không sẽ bị mất hết, nếu không sẽ bị rơi vào tình trạng
thấp hèn đáng khinh bỉ. Nước Nam đã cho ta cơ hội, sự tàn sát các giáo sĩ
người Pháp đã cho ta cái cớ, chúng ta vội vàng nắm lấy là điều dễ hiểu, và
đến giờ này sự chiếm hữu đã toàn vẹn”. (Sđd, t.XIX).
Gosselin còn nói đến lý do số mệnh, tạo ra từ vị thế địa lý chính trị của Việt
Nam.
Ông đã đặt bút viết những hàng tự cao tự đại sau đây:
“Bởi lỗi của những hoàng đế nước Nam sau Gia Long, mà chúng tôi sẽ
trình bầy những khía cạnh khác nhau, đất nước họ nằm trên đường dẫn
đến nước Tầu, định mệnh bắt buộc phải rơi vào vào tay một cường quốc
Âu châu. Không kiêu ngạo, chúng ta mạn phép cho rằng rơi vào tay ta là
một đặc ân của số mệnh. Thử hỏi nếu rơi vào tay nước Anh thì sẽ ra sao?
Không ai lạ gì chính sách của Anh đối với thổ dân ở Úc, sự trấn áp những
nước cộng hoà Nam Phi bằng những hành vi bỉ ổi, sự xấc xược hỗn hào
hành hạ những dân tộc mà họ đã chinh phục bằng võ lực …” (Sđd, t.XIXXX).
Những lời trên đây của Gosselin tiêu biểu cho quan niệm sử học thực dân:
biện minh cho “thiên chức giáo hoá” của người Âu và đạo Thiên Chúa, kể
lại “công ơn” của người Pháp đối với Việt Nam. Nhờ Pháp mà Nguyễn Ánh
mới “xây dựng lại được cơ đồ”. Lên ngôi, ông “biết ơn” Bá Đa Lộc, trọng
dụng các sĩ quan Pháp “đã giúp ông lấy lại ngai vàng” như Chaigneau,
Vannier… phong làm quan lớn trong triều. Nhưng sau khi Gia Long mất,
Minh Mạng “vô ơn bạc nghiã”, đuổi họ về, “bế quan toả cảng, tàn sát đạo
Thiên Chúa”. Thiệu Trị, Tự Đức rập theo đường lối “dã man” hậu tiến này.
Vì vậy mà Pháp phải can thiệp để cứu giáo sĩ, giáo dân, “khai hoá” cho dân
Việt.

https://thuviensach.vn

Nhưng những lý do “vững như bàn thạch” này lại hoàn toàn bị triệt tiêu, khi
chính Gosselin đưa ra lý do tối hậu: Giáo sĩ chỉ là cái cớ.
Pháp đánh chiếm Việt Nam, vì ở thế cùng:
- Bị mất Ấn Độ trong thế kỷ thứ mười tám, đối thủ miên viễn của ta là
nước Anh, ngày càng bành trướng nhanh ở Viễn Đông, bắt buộc ta phải
có chỗ đứng ở biển Đông, nếu không sẽ bị mất hết, nếu không sẽ bị rơi
vào tình trạng thấp hèn đáng khinh. Sự thực Pháp mất cả Canada và Mỹ
nữa.
Và, vì vị thế địa lý chính trị thuận lợi của Việt Nam:
- Nước Việt nằm trên đường dẫn đến nước Tầu, định mệnh bắt buộc phải
rơi vào vào tay một cường quốc Âu châu.
Nhìn dưới những góc độ này, thì chúng ta không còn có lý do gì để mơ
tưởng rằng cứ mở cửa cho Pháp vào tự do giảng đạo là mọi chuyện xong
xuôi, êm đẹp, sẽ không có sự xâm lăng!
Vấn đề cần được đặt lại: Nếu các vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức,
không đề phòng người Âu và hạn chế sự phát triển của đạo Thiên chúa, thì
nước ta đã bị đã bị xâm chiếm từ bao giờ?
Silvestre, cựu Giám đốc chính trị và dân sự Bắc Kỳ, giáo sư trường Cao
Đẳng Chính Trị, đã không ngần ngại nói lên sự mãn nguyện của ông và
nước Pháp, sau khi ký xong hiệp ước 5/6/1862, lấy được ba tỉnh miền Đông
Nam Kỳ: Biên Hoà, Gia Định (Sài Gòn), Định Tường (Mỹ Tho) và Côn
đảo, ông viết:
“Ngày mùng 5 tháng 6 năm 1862 này đánh dấu sự thành công, chúng tôi
không dám nói là của đường lối chính trị Pháp mà là của một ý tưởng
Pháp. Sa xuống từ 180 năm trước trong địa hạt hoạt động của Pháp (…) ý
tưởng Pháp đã được thực hiện, dẫn chúng ta đến sự sở hữu trọn vẹn và

https://thuviensach.vn

toàn thể một đất nước rộng lớn và phì nhiêu và nắm trong tay một trong
những đế quốc hùng mạnh nhất vùng Đông Á“. (Silvestre, Politique
Française dans L'Indochine, Annales de l'Ecole des Sciences Politiques
1896, t.195).
Paul Doumer, toàn quyền Pháp, nhận định về người Việt Nam:
“Điều không thể chối cãi được là những người này [người Việt] hơn hẳn tất
cả các dân tộc xung quanh. Người Mên, Lào, Xiêm không chống được họ.
Không một dân tộc nào ở đế quốc Ấn Độ có những đức tính của họ, phải tới
Nhật mới thấy có một giống người tương đương. Người Việt và người Nhật
chắc chắn thủa xưa có bà con với nhau. Cả hai đều thông minh, cần mẫn và
can đảm.” (Paul Doumer, L'Indo-Chine française, 2e édition, Paris, Vuibert
et Nony, Éditeurs, 1905, t.40-43).
Những nhận xét có ý khen ngợi của Paul Doumer, cũng là để thầm khâm
phục chính nước Pháp đã thắng một dân tộc như thế, và ông còn đi xa hơn
nữa:
“Đế quốc An Nam đã đạt tới mức hùng mạnh nhất, cách đây một thế kỷ [tức
là 1803], khi được người Pháp cố vấn và lãnh đạo“. (Paul Doumer, sđd,
trang 43).
Vẫn một giọng bề trên, kể những công lao (chưa bao giờ có thực) của nước
Pháp đối với vua Gia Long, với nước Việt.
Những lời trên đây của Silvestre và Doumer, đối với người Việt ngày nay
có nghiã gì?
Chúng ta không thể dựa vào đó để kiêu căng, cũng không phải họ phỉnh
phờ vô bằng cớ. Mà những lời đó chứng tỏ rằng khi Pháp đánh chiếm nước
ta, họ đã đứng trước một đất nước hùng mạnh vào bậc nhất vùng Đông Á,
một dân tộc có cá tính giống như dân Nhật, khiến ngày nay, bắt buộc chúng
ta phải nhìn lại chính mình, để so sánh với tiền nhân và các dân tộc bên
https://thuviensach.vn

cạnh, nhất là Nhật Bản. Và nhất là phải nhìn lại công lao của Gia Long,
Minh Mệnh và các quần thần trong việc thống nhất lãnh thổ và dựng nên
một nước độc lập, hùng cường.
Giới nghiên cứu Pháp
Hai nhà nghiên cứu nổi tiếng của Pháp, tiên phong trong việc tìm hiểu lịch
sử Việt Nam, là Maybon và Cadière.
Linh mục Cadière, chủ bút tập san Đô Thành Hiếu Cổ Bulletin des Amis du
Vieux Huế (BAVH), đã có nhiều công trình nghiên cứu về thời kỳ này, trải
dài trên toàn bộ tập san BAVH và Bulletin de l'École d'Extrême Orient
(BEFEO), đặc biệt hai loạt bài Les documents relatifs à l'époque de Gia
Long, (Tài liệu liên quan đến thời Gia Long) in trên tập san Viễn Đông Bác
Cổ (BEFEO), số 12, 1912 và loạt bài Les français au service de Gia Long
(Những người Pháp giúp Gia Long), in trên BAVH trong 9 năm, từ 1917
đến 1926.
Sử gia Maybon, với hai cuốn Histoire moderne du pays d'Annam (15921820) [Lịch sử hiện đại nước Nam (1592-1820)], (Plon-Nuorrit, Paris,
1920) và La relation Bissachère (Ký sự Bissachère, do ông sưu tầm, viết lời
giới thiệu và chú thích (nxb Champion, Paris, 1920). Hai tác phẩm chủ yếu
của ông về giai đoạn lịch sử này. Chúng tôi sẽ trình bầy trong những phần
sau. Histoire moderne du pays d'Annam (1592-1820), có lời đề trên trang
đầu “Tặng Albert Sarraut, dân biểu vùng L'Aude, cựu Toàn quyền Đông
Dương, Bộ trưởng bộ thuộc địa, phản ánh ít nhiều “lập trường” của tác giả.
Trẻ hơn có Georges Taboulet với bộ La geste française en Indochine [Huân
trạng của người Pháp ở Đông Dương] 2 tập (Andrien-Maisonneuve, Paris,
1955) có lối trình bầy mới, tuy tên sách vẫn mang dáng vẻ “thực dân”, qua
chữ “la geste” ngụ ý: “huân trạng”, “thiên anh hùng ca” của người Pháp tại
Đông Dương. Bìa tập I, in chân dung Chaigneau, người được các sử gia

https://thuviensach.vn

thuộc điạ coi là “một trong anh hùng có công đầu giúp vua Gia Long chiến
thắng và là đại sứ Pháp đầu tiên ở Việt Nam”.
Cuốn sách của Taboulet được rất nhiều người trích dẫn.
Trên đây là ba tác giả chính, được người ta tin tưởng và sử dụng để vẽ nên
bộ mặt lịch sử Việt Nam thời Gia Long dựng nghiệp. Chúng ta sẽ còn nhiều
dịp đề cập đến những tác giả này.
Thế hệ sử gia mới
Hai mươi năm sau, một thế hệ sử gia mới xuất hiện:
Daniel Hémery cho in cuốn Révolutionnaires vietnamiens et pouvoir
colonial en indochine (communistes, trotskystes, nationalistes à Saigon de
1932 à 1937) [Những nhà cách mạng Việt Nam (cộng sản, trốt-kít, quốc gia
tại Sài Gòn từ 1932 đến 1937)] (François Maspéro, Paris, 1975). Có lẽ đây
là lần đầu tiên chữ colonial (thực dân) xuất hiện trên bìa một cuốn sách lịch
sử do người Pháp viết, theo đúng nghiã thực dân của nó. Tác phẩm đi sâu
vào nội tình của nhóm La Lutte (Tranh Đấu), tuần báo viết tiếng Pháp, xuất
hiện ở Sài Gòn thập niên 1930, do hai nhóm cộng sản và trốt kít chủ trương.
Tác giả mở rộng địa bàn vào cuộc cách mạng chống Pháp của thành phần
trí thức và lao động ở miền Nam, phơi bầy bộ mặt thật của chính quyền
thực dân.
Philippe Devillers có cuốn Paris-Saigon-Hanoi. Les archives de la guerre
1944-1947 [Paris-Sài Gòn-Hà Nội. Những văn kiện về cuộc chiến 19441947] (Gallimard/Juilliard, Paris, 1988). Devillers theo cách làm việc của
Taboulet để dựng lại bối cảnh lịch sử 1944-1947 qua các văn bản. Đây là
một trong những tác phẩm đầu tiên vạch ra trách nhiệm của Pháp trong
cuộc chiến Đông Dương, nhờ kho tài liệu mới của bộ quốc phòng.
Charles Fourniau với cuốn Vietnam domination coloniale et résistance
nationale (1858-1914) [Việt Nam, đô hộ thực dân và kháng chiến quốc gia],
https://thuviensach.vn

Les Indes Savantes, Paris, 2002. Dày 845 trang. Lần này cả bốn chữ: đô hộ,
thực dân, kháng chiến, quốc gia, đều có mặt trên bìa sách, chứng tỏ một
tương quan đồng đẳng. Tác phẩm bao gồm hơn nửa thế kỷ lịch sử trong cái
nhìn mới, xứng đáng là một cuốn sử hiện đại, trung thực. Tác phẩm đào sâu
vào mặt sau của nhiều sự kiện mà các sử gia lớp trước chỉ nhìn thấy bề mặt,
hoặc không muốn đi sâu. Chính Fourniau đã ít nhiều vẽ lại khuôn mặt đích
thực của các vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, dựng lại sự thật về các
chính sách của triều Huế để bảo tồn nền tự chủ của dân tộc trong thế kỷ
XIX. Dựng lại các trận chiến một cách trung thành, không tô hồng phiá
Pháp, không bôi nhọ phía Việt.
Gần đây hơn, François Guillemot, với cuốn Đai Viêt indépendance et
révolution au Việt Nam [Đại Việt, độc lập và cách mạng Việt nam], 738
trang, Les Indes Savantes, Paris, 2012. Nghiên cứu về đảng Đại Việt, đồng
thời tìm hiểu và trình bày những phong trào cách mạng quốc gia đã bị cộng
sản chôn vùi, bị dân tộc bỏ quên hoặc không hề biết đến.
Céline Marangé với cuốn Communisme vietnamien (1919-1991) [Cộng sản
Việt Nam (1919-1991)] Sciences Po, Les presses, 2012, mở ra một lối
nghiên cứu mới về Hồ Chí Minh và đảng cộng sản khác hẳn các sử gia
thiên tả đi trước như Hémery, Brocheux, Fourniau.
Như vậy, có thể nói là các sử gia Pháp, lớp sau, đã phần nào làm xong công
việc của họ: tìm cách viết về giai đoạn lịch sử đẫm máu giữa hai dân tộc,
một cách trung thực hơn, gần với sự thực hơn. Làm như vậy là họ đã ít
nhiều trả được món nợ mà tổ tiên thực dân của họ đã gây ra và lấy lại danh
dự cho nước Pháp.
Về phiá Việt Nam
Người đọc Việt Nam vẫn chờ đợi những tác phẩm lịch sử đứng đắn, viết
bằng tiếng Việt, theo tinh thần mới, bởi những gì Trần Trọng Kim viết dù
đáng nể, cũng đã được gần 100 năm rồi.

https://thuviensach.vn

Về giai đoạn nào cũng cần cả. Về giai đoạn hiện đại, không lẽ chúng ta lại
phải dịch sách của Fourniau để có một cuốn sử đúng đắn, mặc dù việc dịch
là cần thiết, nhưng nó không miễn cho chúng ta việc viết lại lịch sử nước
mình.
Sự nhìn nhà Nguyễn theo quan niệm của các giáo sĩ và quân đội viễn chinh
của các sử gia lớp trước, từ Trương Vĩnh Ký đến Trần Trọng Kim, Phan
Khoang… trong một thế kỷ nay, đã ảnh hưởng sâu xa đến đầu óc mọi
người: chúng ta “xấu hổ” về “sự yếu đuối và thiển cận” của triều đại cuối
cùng.
Sự cố tình bôi nhọ nhà Nguyễn theo nhu cầu chính trị của đảng cộng sản từ
1945, đưa đến hậu quả: giới trẻ không tha thiết với lịch sử, có mặc cảm về
dân tộc, không thèm học những bài lịch sử giả tạo trong chương trình giáo
khoa.
Trong không khí chôn vùi nhà Nguyễn ở Bắc, đặc biệt qua những lời lẽ thô
bạo của Trần Huy Liệu, viện trưởng Viện Sử Học thập niên 60; thì tổ phiên
dịch của Viện Sử Học, với các học giả, sử gia, dịch giả như Đào Duy Anh,
Hoa Bằng, Phạm Trọng Điềm, Trần Văn Giáp, Nguyễn Ngọc Tỉnh, vv…
vẫn âm thầm làm việc, dịch những bộ chính sử của nhà Nguyễn như Khâm
Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, Đại Nam Liệt Truyện, Đại Nam
Thực Lục, Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ… Đó là đóng góp lớn lao
của ban dịch thuật viện sử học, mà ngày nay ...